Nederland, de EU en de euro. Onderzoek tgv het 7e lustrum

Bij de uitzending van “In de Rooie Haan” op zaterdag 9 oktober 1976 presenteerde ik op verzoek van eindredacteur Jan Nagel, mijn eerste verkiezingsonderzoek. Felix Meurders en Wim Bosboom interviewden mij. Het was onderzoek uitgevoerd door NIPO , waar de door mij ontwikkelde correctiemethode overheen was gegaan. Het was in de aanloop van de fascinerende verkiezingen van 25 mei 1977 met in de hoofdrollen toenmalig premier Den Uyl, Minister Van Agt (van het net geformeerde CDA) en de jonge oppositieleider Wiegel.

Eens in de maand kwam ik met een nieuwe peiling. Onderzoek dat nog uitgevoerd werd door enqueteurs, die bij de mensen thuis kwamen. Ik was toen werkzaam voor het bedrijf Cebeon dat ik, samen met mijn goede vriendin Hedy d’ Ancona, had opgezet. Toen ik in 1980 (weer) bij Inter/View ging werken en we begonnen met telefoongestuurd telefonisch enqueteren (CATI) zijn we ook zelf het verkiezingsonderzoek gaan doen. Na het stoppen van “In de Rooie Haan” in 1988 met Ger Ackermans toen als hoofdredacteur presenteerde ik het onderzoek bij “Achter het Nieuws” (Paul Witteman) en later bij NOVA. In mijn media-archief treft u nog vele artikelen en interviews aan uit de periode 1976-2005.

Hoewel ik tussen 1986 en 2002 niet meer primair marktonderzoeker was en diverse andere klussen deed (met name op het terrein van ICT, marketing en Business Development) bleef ik wel tot eind 1999 het verkiezingsonderzoek (Politieke Barometer) begeleiden. En ook was ik betrokken bij de exit-onderzoeken die door Inter/View op de dag van verkiezingen werden uitgevoerd tussen 1989 en 1998.

Vanaf september 2002 ben ik bezig met online verkiezingsonderzoek. Eerst via het programma “Stem van Nederland” (SBS),  later via het onafhankelijke Peil.nl. Dit onderzoek wordt uitgevoerd in samenwerking met de prima specialist op het gebied van online panels “No Ties” te Monickendam, die alles wat je maar op onderzoek zou willen, snel en flexibel kunnen uitvoeren. Niet alleen voor mij, maar ook voor vele andere bedrijven en organisaties beheren zij vele online panels. Sinds 2002 zijn er op die manier circa 2500 onderzoeken door mij uitgevoerd. En dat is natuurlijk vooral mogelijk gemaakt door al de mensen die aan mijn panels mee hebben gedaan of doen (door de jaren heen zijn dat meer dan 150.000 mensen geweest) en bereid zijn de vragen te beantwoorden. Zonder hen zou ik 35 jaar lang niet geweten hebben wat ik had moeten doen en hoe de stemming was onder de Nederlandse bevolking.

Dus 9 oktober 2011 wordt een enigszins speciale dag. Ik ben van plan twee bijzondere onderzoeken te gaan doen om het 7e lustrum te vieren. Het ene onderzoek gaat over een belangrijk actueel onderwerp. Ik heb daarvoor gekozen “de toekomst van de EU en de euro”, omdat ik denk dat dit onderwerp een dominante rol zal spelen bij de politiek in Nederland in de komende jaren.

Het andere onderzoek wil ik graag laten samenstellen door de mensen die dit allemaal mogelijk hebben gemaakt, dus u. Het zal een onderzoek zijn met de door u ingediende vragen. Als u een vraag heeft die u aan een representatieve vertegenwoordiging van alle Nederlanders wilt stellen dan nodig ik u uit deze hieronder te plaatsen of te mailen naar maurice@dehond.nl. Dit zijn daarbij de voorwaarden (Lees ze aub):

1. De vraag moet een politiek onderwerp betreffen (in de ruimste zins des woords).

2. Het moet aan alle Nederlanders gesteld kunnen worden of  een grote groep (minimaal 20%) en kan dus niet een kleinere subgroep betreffen.

3.  Bij voorkeur dient de vraag geformuleerd te worden, zoals die in de vragenlijst direct kan worden opgenomen, maar zonodig doe ik dat of formuleer ik die vraag.

4.  De antwoorden op die vraag zullen via Peil.nl openbaar worden gemaakt en uitgedraaid worden naar stemgedrag Tweede Kamer 2010 en eventueel een of meer andere relevante kenmerken uit onze database.

U kunt de vragen hieronder formuleren of per mail naar maurice@dehond.nl.  Ik zal de binnenkomende vragen dan zelf hieronder plaatsen.

De sluitingsdatum voor in te dienen vragen is 6 oktober om 24 uur.

Als u ooit een ondervraagde geweest bent of op dit moment lid bent van Peil.nl (en u kunt dat ook nog steeds worden) dan dank ik u voor het feit dat u aan de onderzoeken heeft willen meewerken. En de anderen dank ik voor hun (jarenlange?) belangstelling voor mijn werk. Met uw aller steun hoop ik nog lang door te kunnen gaan.

Eerste rapport “In de Rooie Haan”, 9 oktober 1976

Maurice de Hond  (maurice@dehond.nl)

Hij richtte zich op 250 zaken in de VS waarin iemand, die veroordeeld was , alsnog is vrijgelaten omdat onomstotelijk bewezen is dat de veroordeelde de dader niet geweest is. Het betrof met name zware zaken uit de tachtiger en negentiger jaren. Zaken waarin sprake was van verkrachting al dan niet met moord en waarbij langdurige gevangenisstraf werd gegeven of de doodstraf.  Want bij die zaken is er genetisch materiaal verzameld. En als die bewaard is gebleven, wat lang niet altijd het geval is,  dan was het mogelijk om via DNA-onderzoek in relatie met de rest van het bewijs alsnog de onschuld te bewijzen, mits rechters daar ruimte voor gaven.

Vervolgens heeft Garrett samen met zijn studenten van die 250 zaken zoveel mogeljik informatie verzameld. Niet allen door het bestuderen van  de beschikbare dossiers, maar ook door met betrokkenen te praten.  Vervolgens zijn alle resultaten gecodeerd en in statistische overzichten geplaatst. Op deze site van de Universiteit waar Garrett werkzaam is, heeft hij alle relevante informatie van deze 250 zaken geplaatst. (Hier tref je een uitgebreide bespreking van het boek aan in de New York Times).

De onschuldig veroordeelden hebben gemiddeld 14 jaar gevangen gezeten en alleen al via het DNA-onderzoek was in 45% van de gevallen duidelijk wie de dader indertijd wel was geweest.

In het boek combineert Garrett de statistieken van de 250 zaken en de gebeurtenissen bij afzonderlijke zaken, die als voorbeeld dienen van hetgeen uit de statistieken blijkt. Dit geeft een extra sinistere laag aan de afzonderlijke voorbeelden, die je vaak toch al met afschuw leest. Je weet namelijk dat het niet slechts 1 keer is gebeurd, maar vele malen meer dan bij deze 250 zaken. En dat is helemaal schrijnend als je beseft dat de zaken die via DNA alsnog konden worden hersteld van alle langdurige veroordelingen voor verkrachting, geweld en/of  moord maar slechts een fractie is van alle zaken en dat bij die zaken (vermoedelijk) niet meer te bewijzen is of iemand onschuldig is veroordeeld. Terwijl er geen enkele reden is om aan te nemen dat alle fouten die gemaakt zijn bij deze 250 zaken bij andere zaken niet zijn gebeurd. Het zou mij niet verbazen als het echte aantal onschuldig langdurig of ter dood veroordeelden in de USA een honderdvoud betreft van deze 250.

In de afzonderlijke hoofdstukken gaat Garrett in op de verschillende soorten fouten die er bij deze 250 zaken zijn gemaakt. Hoewel het Amerikaanse juridische systeem nogal verschilt van de Nederlandse, j veroorzaakte dit boek  bij mij een schok van herkenning. Ik heb de afgelopen jaren niet alleen de Schiedammer Parkmoord en de Deventer Moordzaak diepgaand bestudeerd, maar  ook de boeken gelezen van Derksen, Wagenaar, Van Koppen, Israels en Crombag, waarin circa 15 spraakmakende Nederlandse zaken werden behandeld. Schokkend is dan dat  vrijwel alle grove fouten die door Garrett worden behandeld in zijn boek  ook in  Nederlandse strafzaken voorkomen . Die verschillen in het systeem van het strafrecht tussen de VS en Nederland maken blijkbaar weinig uit m.b.t. de beschreven problematische aanpak van Openbaar Ministerie, politie,  forensische onderzoekers, advocaten en rechters. Het is, zo lijkt het, blijkbaar inherent aan een systeem dat gericht is op het achter de tralies krijgen van degenen die door de verschillende instanties verdacht worden een ernstige misdaad hebben gedaan. En waar te weinig waarborgen zijn ingebouwd om ook goed onderzoek te doen naar de mogelijke onschuld van de verdachte.

In mijn verdere bespreking van het boek zal ik de belangrijkste fouten beschrijven die Garrett heeft vastgesteld. Het zijn dus fouten die bij een –groot- deel van die 250 zaken uit het dossier zijn vastgesteld. In het boek wordt het schrijnend geïllustreerd door wat er bij bepaalde afzonderlijke  zaken is gebeurd.

Belangrijk is bij het onderstaande te beseffen dat het dus 250 zaken betrof waarvan het zeker is dat de betrokkene(n) onschuldig zijn veroordeeld:

1.  In 40 van de 250 zaken was er sprake van een bekentenis met daarin ook daderkennis, terwijl de betrokkene uiteindelijk toch niet de dader was.

Uit nader onderzoek in het dossier en gesprekken achteraf met betrokken is gebleken dat de   verdachte bekende omdat  hij  geestelijk en/of lichamelijk uitgeput was, al dan niet als gevolg van de hardhandige aanpak Dat verklaringen daderkennis bevatten   kwam  doordat de ondervragers de kennis van wat er gebeurd was in hun ondervraging als het ware inbouwden.  (“Is het niet zo dat het slachtoffer dit of dat deed?” werd door de ondervrager gezegd.  “Ja, dat was zo.” antwoordde de verdachte”.)  In een deel van de gevallen was de verdachte ook een zwakbegaafd iemand.

Als de verdachte later in de rechtszaal probeerde uit te leggen dat hij zijn bekentenis vals was  werd dat door de rechter en Openbaar Ministerie weggewoven/weggehoond en kwamen de ondervragers verklaren dat ze het toch echt uit de mond van de verdachte hadden opgetekend en hem correct hadden behandeld.

Rechters grepen ook niet in als het verhoor niet was uitgevoerd conform de voorschriften. Er waren geen opnamen beschikbaar, of later verdwenen. Er waren geen advocaten bij het verhoor aanwezig geweest. (In Nederland hebben de twee van Putten, Kees B. van de Schiedammer Parkmoord en Ina Post een bekennende verklaring afgelegd, terwijl inmiddels vastgesteld is dat zij onterecht veroordeeld zijn. Wordt het niet tijd om onder ogen te zien dat de uiteindelijke verhoormethoden, ook in Nederland, een vorm van geestelijk martelen is, waardoor mensen ook bereid zijn dingen te bekennen die ze niet gedaan hebben?

2 .Bij 75% van de zaken was er sprake van verkeerde identificatie door ooggetuigen.

Deels komt het door suggestieve procedures waarbij de ooggetuigen dusdanig werden “gestuurd”  dat zij  de verdachte wel moesten  kiezen en deels doordat het gebruik maken van ooggetuigen sowieso problematisch is. Vaak heeft men iemand maar kort gezien, of bevond men zich in een stress-situatie en/of vond de identificatie pas maanden later plaats. Wat daarbij ook opvalt dat in een deel van deze gevallen de ooggetuige in eerste instantie een persoonsbeschrijving gaf die fors afweek van degeen die uiteindelijk toch werd aangewezen als de dader. Vaak ook tijdens de rechtszaak zelf. Maar dat aanvankelijk een geheel ander signalement gegeven werd en ondanks instructies daarover van de  hoogste rechter in de VS lieten rechters dan toch die identificatie in de rechtszaal toe met een impact op de jury.

In feite hebben de ondervragers destijds er, bewust of onbewust, veel aan gedaan om de getuige de verdachte te laten “herkennen”, ook als het vanaf het begin duidelijk was dat hij  de dader of amper gezien had of een duidelijk ander signalement hadd gegeven.

(Het werkt soms ook andersom: In Nederland heeft het jongetje dat ook bijna in het Schiedamse  Park was vermoord een vrij gedetailleerde beschrijving gegeven van het gezicht van de dader. Kees B. leek daar absoluut niet op, maar de uiteindelijke dader Wik H. wel. Maar als informatie van een getuige niet past bij hetgeen het openbaar ministerie en politie wil bewijzen dan wordt die informatie genegeerd. Iets wat ook bij vele zaken van de 250 uit het boek van Garrett blijkt.)

3. Bij 61% van de gevallen waar een forensisch analist een getuigenis (beter: verklaring)aflegde (en dat gebeurde bij drie kwart van de zaken) was er sprake van fouten in diens  verklaring.

In al  die gevallen werd de forensische  deskundigenverklaring in het nadeel  van de verdachte gebruikt, de fouten ten spijt. Er is zowel sprake van het volkomen verkeerd presenteren van de bevindingen, dus andere dingen zeggen dan er gevonden zijn, of belangrijke informatie onder de pet houden, vaak informatie die ten voordele van de verdachte strekte, of misleidende bewoordingen te gebruiken.  Dat kwam mede omdat uit het onderzoek bleek dat de forensische onderzoekers in de laboratoria zichzelf beschouwde als lid van de politie of het Openbaar Ministerie en er veel aan wilde doen om de veroordeelde in de gevangenis te krijgen. In het Zwartboek NFI uit 2007 waar ik mede-auteur van ben zijn we op basis van 17 rapporten rondom de Deventer Moordzaak tot dezelfde conclusies gekomen over het werk van het NFI. Onderzoek dat kwalitatief ondermaats is (heeft niets te maken met wetenschap, alles werd gebruikt om toe te redeneren naar de schuld van de verdachte) en een gebrek aan onafhankelijkheid ten opzichte van het Openbare Ministerie. Die was niet alleen opdrachtgever en bepaalde daarbij wat er wel en niet werd onderzocht, maar had ook vooroverleg over de inhoud van de rapporten van het NFI en kon dus “bijsturen”..

Onderzoek dat wellicht de verdachte onomstotelijk zou vrijpleiten wordt niet uitgevoerd omdat het Openbaar Ministerie er niet in geïnteresseerd is. Zo is bij de Deventer Moordzaak Ernest Louwes in eerste instantie veroordeeld omdat een geurhond hem koppelde aan een mes dat op 1.5 kilometer van het huis van het slachtoffer was gevonden. Op het mes zat geen bloed of vingerafdrukken, dus het was helemaal niet zeker dat dit het moordwapen was. Op een eenvoudige manier was vast te stellen dat dit mes nooit het moordwapen had kunnen zijn, omdat de breedte van de gaten in de blouse van de weduwe smaller waren dan de breedte van de mes. Maar naar die informatie werd door het OM niet gevraagd en ook  het NFI maakte het OM daarop niet attent

Als je de diverse voorbeelden uit het boek leest dan weet je nog beter dat wat bij CSI wordt getoond weinig tot niets te maken heeft met hoe het werkelijk bij het forensisch onderzoek in de VS (of in Nederland) toegaat.

4. In 21% gevallen was er sprake van valse informatie gegeven door informanten.

In de helft van de gevallen betrof het gevangenen die verklaarden van de verdachte belastende, incriminerende informatie te hebben  gehoord  over de misdaad. In de andere helft waren het mede-beschuldigden of geheime informanten, die aangaven zeker te weten dat de verdachte de misdaad gepleegd had, hetzij omdat ze er zelf bij waren geweest of omdat hij het aan hen bekend had.

Vaak zat in die verklaringen ook nog informatie die een probleem oploste van het openbaar ministerie. Een hard alibi van de verdachte werd daarmee bij voorbeeld geëlimineerd.

Ondanks dat de mede-gevangenen en het openbaar ministerie ontkenden dat de informanten een beloning voor hun getuigenis kregen in de vorm van strafverminderin g of een lagere straf bleek bij het onderzoek van Garrett dat er sterke aanwijzingen waren dat dit toch gebeurd was.

Ook bevatte de verklaringen van die informanten vaak ook nog daderkennis, die dus ook ergens anders vandaan gekomen moeten zijn dan van de veroordeelde verdachte. (In dit kader kan je vraagtekens zetten bij de Nederlandse  kroongetuigenregeling, hetgeen politie en OM kan corrumperen en rechterlijke dwalingen in de hand kan werken; zie o.a. het proces “Passage”)

5. Slecht functioneren van de advocatuur

In 6% van de gevallen is er sprake geweest van een “guilty plea” van de verdachte (die dus later bleek onschuldig te zijn).  In de VS is er bij moordzaken in 70% van de gevallen sprake van een ‘’guilty plea”.  Dat gebeurt omdat men verwacht anders een zwaardere straf te krijgen. Uit het onderzoek onder die 6% die hun schuld hadden erkend bleek dat zij door hun advocaat werden  overtuigd om dat te doen, omdat ze anders zeker een zwaardere straf zouden krijgen.

Uit de verdere analyse van de zaken worden er vele fouten beschreven van de advocaten.)  Maar dat lijkt weer met name toe te schrijven zijn aan het feit dat ook in de VS de advocaat op een forse achterstand ligt ten opzichte van het OM.  Advocaten komen pas vaak in het beeld als er een verdachte is, maar dat houdt meestal in dat het onderzoek al een tijd aan de gang is. Daarnaast krijgt de advocaat niet de beschikking over alle informatie van het onderzoek en ook zijn er beperkingen in het onderzoek dat de advocaat zelf kan laten uitvoeren omdat er te weinig geld beschikbaar wordt gesteld vanuit de rechterlijke instantie (zo werkt het in de VS). Ook heeft men bij een behoorlijk aantal zaken kunnen vaststellen dat de advocaat maar weinig tijd aan de zaak heeft besteed en/of tijdens de zaak zelf weinig tijd heeft besteed aan de verdediging.

Garrett komt tot de conclusie dat het juridisch systeem absoluut niet de verdachte gelijke kansen heeft als het Openbaar Ministerie. Hij noemt het “The Tilted Playing Field”.  Allereerst hebben de verdachte veel minder middelen beschikbaar om bewijs van hun onschuld te vinden dan het OM heeft om te bewijzen dat hij de dader is. Ten tweede is het moeilijk te bewijzen dat je het niet gedaan hebt, zeker als er geen andere mogelijke dader is. En ten derde halen de advocaten er niet uit wat er in zit.

In Nederland is de situatie nog een graadje erger. In de VS moet al het bewijs gepresenteerd worden  in de rechtszaal, omdat de jury uiteindelijk de bewijsbeslissing neemt en dat gebeurt alleen op hetgeen zij in de rechtszaal horen en zien. In Nederland is dat niet het geval. Daar wordt door het OM een dossier samengesteld uit de beschikbare stukken. Het per definitie eenzijdige beeld dat uit het dossier naar voren komt, bepaalt vervolgens het perspectief van de rechter, die zich immers op basis van dat dossier voorbereid. Tijdens de rechtszaak zelf komen slechts die getuigen die door het OM en de verdediging zijn gevraagd en door de rechter zijn toegestaan. Getuigen  op de zitting vormen dus slechts een uitzondering, waardoor die zitting het karakter krijgt van een verificatievergadering.

Uit onderzoek blijkt, zoals Derksen in zijn boek “het OM in de fout” heeft beschreven, dat op basis van het dossier de rechters vaak al hun oordeel hebben gevormd en alles wat er vervolgens in de rechtszaak gebeurt beoordeeld worden vanuit de reeds gevormde mening.  Het dossier dat het OM opstelt is er geheel op gericht om tot de veroordeling van de verdachte te leiden, en daardoor lijkt het selectie principe geleid te worden.  In de Deventer Moordzaak bij voorbeeld heeft het OM in eerste instantie niet een ontlastende verklaring van een bankemployee meegenomen (die de lezing van Louwes bevestigde over het openen van een rekening). En ook heeft men in het dossier niets beschreven wat men allemaal had gedaan m.b.t. het onderzoek van andere mogelijke daders en wat daar was uitgekomen, ondanks het feit dat het dossier van de politie zelf minstens 160 pagina’s aan processen-verbaal had die over dat onderzoek gingen. Bij de rechtszaak zelf verklaarde de officier van Justitie onterecht dat anderen wel een alibi hadden of niet betrapt waren op onwaarheden. Zij is nog steeds in functie en zal ongetwijfeld zijn gepromoveerd.

6. Het tekort schieten van de rechters of het gerechtelijke systeem

Juist omdat bij deze 250 zaken sprake is van een onschuldig veroordeelde is het interessant om te zien hoe rechters reageren op stellingen van advocaten of verzoeken tot de Amerikaanse variant van herziening, waarvan we nu weten dat het op juiste informatie was gebaseerd. En dan blijkt dat hoewel er juiste juridische argumenten  door de verdediging worden aangevoerd rechters ze afwijzen, omdat ze er duidelijk van overtuigd zijn dat de verdachte de dader is.  Ook lijkt de weerzin groot om als systeem fouten te moeten erkennen.

Bij de beschrijving van dit en het volgende hoofdstuk is de vergelijkbaarheid met Nederland minder groot, omdat de constructie van het systeem behoorlijk anders is. Toch herkent de lezer nog genoeg van de Nederlandse situatie. (Zo heeft de Hoge Raad in september 2004 het herzieningsverzoek van Kees B. in de Schiedammer Parkmoord afgewezen, terwijl 5 weken ervoor Wik H. al bij de politie het daderschap had bevestigd,  Er wordt in de VS zelfs een voorbeeld gegeven van een zaak waar  een vrouw 5 jaar na dato aangaf dat ze niet verkracht was, zoals ze toen had gezegd, maar een vriendje had gehad en dat niet aan haar ouders wilde zeggen. Toch wilde de gouverneur de verdachte niet vrij laten, noch nieuw onderzoek laten instellen. Pas toen na 6 jaar later  uit DNA-onderzoek bleek dat het gevonden sperma inderdaad niet van de verdachte was werd de veroordeelde  vrijgelaten.

Ook in Nederland zien we vergelijkbare patronen. Terwijl bij voorbeeld bij de Enschedese zedenzaak het CEAS rapport laat zien hoeveel er mis is gegaan bij het onderzoek leidde dat uiteindelijk niet tot een herzieningsbeslissing van de Hoge Raad leidde.  En bij de Schiedammer Parkmoord werd in oktober 2005 in de uitzending van Netwerk door de advocaat van Wik H. verklaard dat ondanks de verklaring met daderkennis het OM hem vertelde dat zij geen waarde aan die verklaring hechtten. (En men ging niet er toen nog niet toe over om  het vreemde DNA dat gevonden was op het slachtoffer te vergelijken met het DNA van Wik H.).  Het OM volstond met te verklaren dat zij zich niet herkende in het beschrevene en daarna werd er niets meer over gehoord.

Garrett beschrijft ook hoe het herzieningsproces verloopt en dat er ook veel gevallen zijn van het DNA dat de onschuld aantoont, maar dat het desondanks (nog) niet tot een vrijlating heeft geleid.

Hij eindigt met een aantal overwegingen met betrekking tot verbetering van het systeem. Maar wijst erop dat de betrokkenen, zoals de leden van de Hoge Raad, de omvang van het probleem bagatelliseren. Enerzijds door te doen of de 250 vrijgelatenen de enige fouten zijn geweest en dat is dus een miniem percentage t.o.v. alle veroordelingen. Maar ook dat men aangeeft dat het systeem blijkbaar werkt omdat die 250 zijn vrijgelaten. Een wel erg sinistere en hypocriete opstelling! )ok wat dat betreft zien we duidelijke parallellen met Nederland. Het feit dat er in de afgelopen 5 jaar 5 herzieningen hebben plaatsgevonden wordt door de voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak als argument gebruikt dat er dus heel weinig mis gaat en dat het systeem dus blijkbaar werkt. (In de UK is er sinds 1997 een onafhankelijk orgaan voor herzieningen, de CCRC. Dankzij die instantie worden er circa 25 personen per jaar vrijgelaten die onterecht zijn veroordeeld. Als die cijfers vergelijkbaar zouden mogen zijn met Nederland, zou dat 5 vrijlatingen per jaar moeten betreffen en niet de amper 1 per jaar die het nu is.)

In zijn slotzin geeft Garrett aan dat de onterecht veroordeelden niet de jaren terug kunnen krijgen die ze kwijtgeraakt zijn in de gevangenis. Maar dat degenen die met het juridische systeem bezig zijn wel de plicht hebben t.o.v. die personen om zoveel mogelijk van die fouten te leren. En daarom roep ik leden van het OM, rechters, politie-ambtenaren, werknemers van het NFI, advocaten en rechtenstudenten op dit boek van Garrett te lezen en ervan te leren. En niet te denken dat dit de VS is en dat het niet in Nederland gebeurt. Er zijn juist veel aanwijzingen dat vrijwel alles wat in het boek beschreven wordt zich in Nederland ook manifesteert.

De bankencrisis van 2008 en later vormde al een bedreiging van de politieke stabiliteit. Maar doordat enerzijds de politici de verantwoordelijkheid ervan bij anderen kon leggen en anderzijds men erin slaagde door snel en doortastend optreden een ramp te voorkomen, had het geen negatieve impact op de politiek. (Wouter Bos werd nooit zo hoog gewaardeerd al eind 2008.)

Maar de crisis die zich nu aan het aftekenen is rondom Griekenland en het eurogebied is niet alleen in potentie economisch minstens zo bedreigend als de bankencrisis, zoals Minister De Jager zelf deze week aangaf, maar politiek nog veel bedreigender.

Zowel de wens om een gezamenlijke munt in te voeren als de wijze waarop is vooral een proces geweest dat politici in diverse Europese hoofdsteden en Brussel wilden. Zij hebben de weg erheen bepaald en het geheel ingericht en afspraken erover gemaakt. Daarbij heeft men weinig energie besteed aan het meekrijgen van de kiezers, laat staan dat men die daarover heeft laten meebeslissen. Als we niet mee zouden doen dan zou dat heel negatief op ons land en onze economie terugslaan, werd gesteld. (Net zoals we dom zouden zijn om bij het referendum over de Europese Grondwet in 2005 tegen te stemmen).

Waarschuwingen tegen de gevaren ervan werden schamper weggewuifd.

Kortom: er is maar een categorie die aansprakelijk gesteld kan worden voor de problematiek rondom de schuldenlast van Griekenland en de gevolgen voor Nederland en de economie in Europa: de politieke kaste. Paul Krugman heeft daar op 9 mei jl. een interessant artikel over in de New York Times geschreven onder de titel “the unwisdom of elites”.

Ook toen in het afgelopen jaar steun werd gegeven aan Ierland, Portugal en Griekenland werd dat begeleid met geruststellende woorden (ondanks het feit dat er nogal wat economen zeiden dat Griekenland op die manier niet gered zou worden). Dus een nieuwe steun voor Griekenland, met een grote kans dat dit geld niet terugbetaald kan worden en dat ook bij andere landen een forse steun nodig is, zal terugslaan op het verdere vertrouwen in die politieke kaste. Een onderzoek via Peil.nl over dit onderwerp laat daar al wat van zien.

In Duitsland hebben we onlangs kunnen zien hoe de ramp in Japan met de kerncentrale de uitslag van een verkiezing in een deelcentrale al fors beïnvloedde. Dan heb je weinig fantasie nodig om te beseffen welke grote electorale gevolgen het zal hebben als de problematiek in Griekenland (en eventuele andere landen) forse gevolgen gaat hebben voor zowel de Nederlandse economie als de Nederlandse belastingbetaler.

Maar dat zal niet alleen in Nederland het geval zijn, maar ook in de meeste andere Europese landen zullen vergelijkbare processen ontstaan: de bestaande politieke kaste krijgt de schuld en bij verkiezingen zullen kiezers dat duidelijk laten merken. En dan praat ik nog niet over de kiezers in Griekenland (en Portugal en Ierland en ?), die –terecht of niet- grote economische offers moeten plegen.

Wellicht kan de grote klap nog worden afgewend, zoals na 2008 in eerste instantie is gebeurd met de bankencrisis. Maar als dat niet gebeurt, dan beperkt zich dat zeker niet tot de economie.

Het succes van een politicus of een beweging hangt vaak mede af van een combinatie van externe omstandigheden. Soms staan er sommige op plus en andere op min, maar ook gebeurt het wel eens dat ze allemaal op plus staan en kan er een maximaal resultaat worden gehaald. Zoiets als gebeurde bij de “Perfect Storm” en ook in 1953 in Zeeland bij de watersnoodramp.

Op 15 mei schreef ik een artikel op Joop.nl waarbij ik aangaf dat de crisis rondom de Griekse schuldenlast tot een ernstige mate van politieke instabiliteit in Europa zou kunnen leiden. Politici kunnen zich niet, zoals bij de bankencrisis, verschuilen achter de bankiers. Zij waren verantwoordelijk voor het opnemen van Griekenland bij de Euro-landen en zijn dat ook voor wat men nu al dan niet doet.  De fall-out van deze Griekse crisis gecombineerd met sterke bezuinigingen waar alle regeringen in Europa voor staan zou wel eens een tegenreactie kunnen geven van kiezers. Politici die geen deel uitmaken van het politieke establishment, geen medeverantwoordelijkheid zeggen te dragen van de ontstane omstandigheden en aangeven wel oplossingen te hebben. Dat zullen dan oplossingen hebben die gaan in de richting van zich afkeren van de EU en de euro en zich primair richten op de problemen in het eigen land.

In het programma Oog in Oog interviewde Sven Kockelman Marine le Pen. Zij is de huidige leidster van het Front National. Ik moet erkennen dat ik niet meer wist van haar dan ik over haar gelezen of gezien had in de Nederlandse media. Daaruit kwam een beeld van haar dat bij mij vrijwel overeen kwam met dat van haar vader. Hij was in 2002 op de 2^e plaats gekomen bij de eerste ronde van de Franse Presidentsverkiezingen, waardoor hij in de finale tegen Chirac mocht uitkomen. Toen verloor hij kansloos (20 tegen 80%).

Nadat ik het interview had gezien stelde ik vast dat mijn beeld van haar, dat ik dus had via haar vader,  absoluut niet klopte. Ze is een gewiekst debater en heeft veel meer kans om aan te spreken bij de mainstream kiezers dan haar vader had. Eigenlijk verenigt zij in zich de sterke kanten van de electorale uitstraling van Rutte en Wilders. Probeer je maar eens voor te stellen dat bij de verkiezingen in Nederland in 2010 bij voorbeeld Van Aartsen de lijsttrekker was van de VVD en de PVV nog niet bestond. En zij, maar dan goed Nederlands sprekende en met een andere vader, de lijsttrekster was van een nieuwe partij; De Partij voor Nederland (PvN) of zoiets.  Ik denk dat ze net zo een electorale aantrekkingskracht had gehad als Fortuyn (die haalde in maart 2002 34% bij de Gemeenteraadsverkiezingen van Rotterdam).

Ik raad je sterk aan om dit interview van Sven Kockelman terug te kijken. (Zeker alvorens je op dit artikel reageert).

Eind april 2012 is de eerste ronde van de presidentsverkiezingen van Frankrijk. Zou dat niet een moment kunnen zijn waar de perfecte storm zal heersen waardoor zij president van Frankrijk wordt? Met alle gevolgen van dien voor de EU en de euro en de politieke situatie in de andere Europese landen?

Een perfecte storm waarbij de houding tegenover het politieke establishment, wat nog steeds zal worstelen met de fall-out van de schuldenproblematiek van Griekenland en de ingrijpende bezuinigingen die men moet doorvoeren, negatief zal zijn.  Een socialistische partij, die mede door het uitvallen van Strauss-Kahn, geen sterke kandidaat zal kunnen ophoesten (en ook door de kiezers tot het establishment gerekend zal worden). En last but not least: de debatteer-kwaliteiten van Marine Le Pen en een programma dat t.o.v. de islam in Frankrijk meer mainstream is dan dat van de PVV in Nederland en inspeelt op de steeds breder gedragen anti-establishment gevoelens?

Mede als we de huidige peilingen in Frankrijk zien lijkt de kans groot te zijn dat ze bij de eerste twee zal eindigen in de voorronde. Wellicht legt ze het dan af tegen de andere kandidaat (Sarkozy?), omdat veel linkse kiezers dan hetzelfde zouden kunnen doen als in 2002 bij haar vader (bij gebrek aan eigen kandidaat in de eindronde stemden ze liever Chirac dan Le Pen).  The Economist heeft daar onlangs een interessant artikel over geschreven. Maar ik sluit ook niet uit dat er op dat moment een perfecte storm voor Marine Le Pen zal heersen en zij wel de winnares wordt op 6 mei 2012.  En dan zal het scenario dat ik schetste in mijn vorig artikel zich zeker voltrekken. Dus dat interview van Sven Kockelman met haar zou niet Oog in Oog moeten heten, maar “In het oog van de (perfecte?) storm”.

N.B.  Ook in Oostenrijk zullen in 2012 parlementsverkiezingen zijn. Op dit moment staat de oude partij van Haider (FPÖ) bovenaan met rond de 30%.

Maar eerst nog interessante extra achtergrond informatie over de uitslag van gisteren: 

Er  zijn een serie tabellen gemaakt van de uitslag naar een aantal interessante achtergrondkenmerken die hier staan op de site van Peil.nl 

 -          Wat men gestemd zou hebben als het Tweede Kamerverkiezingen was geweest.

Dan blijkt dat bij de grote partijen rond 90% dezelfde keuze gemaakt zou hebben als gisteren en bij de overige ligt dat wat lager.

 -          Stemkeuze Tweede Kamer 2010.

Hieruit valt o.a. op te maken dat er –per saldo- weinig overgangen zijn tussen het rechter- en het linkerblok. Mede daardoor scoren VVD+CDA+PVV wederom ongeveer de helft van het aantal zetels.

 -          Geslacht, leeftijd, inkomen, opleiding, religie, mate van kerksheid.

Hieruit is goed op te maken uit welke bevolkingsgroepen de verschillende partijen hun kiezers uit rekruteren. Hieronder wordt vermeld waar een duidelijke oververtegenwoordiging per partij is:

VVD:  man, hoog inkomen

CDA: oud, confessioneel, kerks

PVV: 35+, lage opleiding, midden inkomen

PvdA: vrouw, 45+, geen religie

SP: vrouw, 35-55, lager opleiding, geen religie

D66: man 35-, hoger opleiding, geen religie

Groen Links: 35-, hoger opleiding, benedenmodaal, geen religie

-          Krant die men leest.

Ten slotte wordt de verkiezingsuitslag gepresenteerd naar de krant die men regelmatig leest

Telegraaf                     VVD (32%), PVV (23%), CDA (14%)

Volkskrant                  PvdA(30%) D66 (13%), Groen Links (12%)

NRC Handelsblad     VVD (28%), PvdA (20%), D66(11%)

NRC Next                    VVD (24%), D66 (21%), PvdA (17%)

Het Parool                  PvdA (31%), VVD (20%), D66 (11%)

Trouw                          CDA (24%), PvdA (21%), ChristenUnie-SGP (15%)

AD                                 VVD (23%), PvdA (19%), PVV-CDA (15%)

Metro                          VVD-PvdA (17%), CDA (16%)

Spits                             PVV (18%) VVD (17%) PvdA (15%)

FD                                 VVD (46%) CDA (13%) PvdA (12%)

De Pers                       PvdA (17%) VVD(16%) D66 (14%)

Regionale Kranten  VVD (21%) CDA (18%) PvdA (17%)

Ten aanzien van de uitslag van gisteren en de vergelijking met de vorige Provinciale Statenverkiezingen en Tweede Kamerverkiezingen zijn een aantal interessante conclusies te trekken:

De tweede tabel uit het rapport laat namelijk goed zien dat er (per saldo) zeer weinig electorale overgangen zijn tussen aan de ene kant VVD,CDA, PVV aan de ene kant en de overige partijen (met name de linkse partijen).

 Op 9 juni behaalden VVD, CDA, PVV samen 49%. Gisteren was dat 47%. Omdat de provinciale partijen en 50PLUS ongeveer 4% samen haalden, hebben VVD,CDA en PVV 49% van de resterende stemmen gehaald. Dat is hetzelfde als vorig jaar.

 Vergelijken we de uitslag binnen deze drie partijen met die van de Tweede Kamerverkiezingen dan zien we dat in de uitslag de PVV wat gedaald is en de VVD wat gestegen en het CDA stabiel is gebleven Als we de overgangen tussen de partijen echter zien, komt dat niet omdat de PVV per saldo kiezers heeft verloren aan de andere twee, maar omdat de PVV-kiezers bij deze verkiezingen duidelijk minder zijn opgekomen dan die van het CDA. (Opkomst is nu bijna 20% lager dan bij de Tweede Kamerverkiezingen).  Als die opkomst 20% hoger was geweest dan zou de PVV minstens 4% hoger hebben gescoord en het CDA minstens 3% lager!

 Aan de andere kant van het politieke spectrum zien we dat de PvdA één van de slechtste resultaten heeft behaald uit haar politieke geschiedenis (en de slechtste Provinciale Statenverkiezingen ooit). Ten opzichte van de Tweede Kamerverkiezingen is de partij meer dan 2% achteruitgegaan. (In Tweede Kamerzetels heeft de partij 26 gehaald, alleen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 was het minder). Bij een duidelijk hogere opkomst zou de SP 2% meer hebben gehaald en de PvdA het nog slechter hebben gedaan.

 50Plus zou 3 Tweede Kamerzetels hebben gehaald als het Tweede Kamerverkiezingen zouden zijn geweest, ook bij een hogere opkomst.

 Het is ten slotte interessant om het volgende vast te stellen:

 -          Als 50PLUS niet aan de verkiezingen had deelgenomen dan zouden PVV+CDA+VVD wel de meerderheid hebben gehaald.

-          Als de PvdA en Groen Links niet in 10 provincies een lijstverbinding hadden gehad zouden PVV+CDA+VVD wel de meerderheid hebben gehaald

 -          En last but not least: de echte uitslag voor de Eerste Kamer komt pas bij de verkiezing door de Statenleden van de senatoren eind mei. Er hoeven maar weinig Statenleden een andere keuze te maken dan de eigen partij en het resultaat is bij bepaalde partijen 1 zetel meer of minder dan nu berekend is. Zo zijn er ook een aantal statenleden van provinciale partijen die een keuze moeten maken. Het stemmen door een Statenlid op een andere partij dan de eigen is in het verleden met grote regelmaat voorgekomen, waarbij partijen probeerden het maximale resultaat eruit te slepen door onderling afspraken te maken. Gezien het grote belang voor de coalitie van de 38^e zetel acht ik de kans vrij groot dat de coalitie uiteindelijk eind mei bij de stemming toch de 38^e zetel haalt.

Vanaf 21 uur is deze meerderheidsindicator te zien op: www.novumuitslagencentrum.nl

Bij verkiezingen met evenredige vertegenwoordiging, zoals in Nederland, is er een regeling nodig hoe restzetels worden toegewezen. Het systeem in Nederland zorgt ervoor dat grote partijen die restzetels eerder krijgen dan kleine partijen. Aan de hand van een simpel voorbeeld kan dat aangetoond worden.  Stel dat er een Provincie is waar 100 zetels verdeeld kunnen worden (kiesdeler is 100/1=1) en 5 partijen meedoen.

In de tweede kolom van de tabel staat een uitslag in percentages. In de derde kolom staan de zetels die in eerste instantie worden toegewezen. Dus 39,3% levert dan 39 zetels op en 31,5% 31 zetels. Op deze manier worden 97 zetels toegewezen en blijven er 3 restzetels over.

Die restzetels worden toegewezen op basis van een formule die aan het begin van de vorige eeuw is ontwikkeld. Het percentage van de stemmen wordt gedeeld door het aantal reeds toegewezen zetels PLUS 1. De formule staat in de vierde kolom aangegeven en de berekening ervan in de vijfde. De hoogste waarde die er dan uitkomt levert de 1e restzetels op, en de een na hoogste waarde de 2^e.  Uit de tabel is op te maken dat terwijl Partij A, maar 0,3% stemmen extra had  en partij D 0,8%, partij A toch die restzetel krijgt.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen in Nederland gaat het dus om 150 zetels, en is de kiesdeler dan 100/150 = 0,66667%.  Bij de Provinciale Statenverkiezingen gaat het  om minimaal 39 en maximaal 55 zetels in de Provinciale Staten en loopt die kiesdeler van 100/39 = 2,564 tot 100/55 = 1,818.

Voor politieke partijen is er een mogelijkheid om meer restzetels te krijgen. En dat is dankzij het principe van “lijstverbinding”.  In dat geval wordt bij de bepaling van de restzetels het resultaat van de deelnemende partijen aan die lijstverbinding eerst bij elkaar opgeteld. Daarmee wordt de kans dat die partijen restzetels krijgen vergroot.

In het bovenstaande voorbeeld zullen we doen alsof Partij D en E een lijstverbinding zijn aangegaan.

Het effect van deze lijstverbinding is dat er 1 restzetel minder is en dat de combinatie van Partij D en E 1 zetel meer krijgt dan ze gekregen zouden hebben als er geen sprake was van een lijstverbinding. Partij C verliest haar 19^e zetel en partij D krijgt er op deze manier een 6^e zetel bij.

In de meeste provincies is er op 2 maart sprake van lijstverbindingen. In 10 van de 12 provincies hebben PvdA en Groen Links een lijstverbinding.  In 2 provincies is dat met D66 erbij en 2 andere provincies met Partij voor de Dieren erbij. (Belangrijk is wel te beseffen dat als een partij op eigen kracht niet minstens 1 zetel haalt dan telt deze niet mee bij de toedeling van restzetels of de lijstverbinding).

In 5 provincies hebben ChristenUnie en SGP een lijstverbinding en in 2 provincies zijn er nog andere combinaties van partijen.

Het interessante bij deze verkiezingen is dat deze lijstverbindingen er voor kunnen zorgen dat VVD, CDA en PVV samen geen meerderheid halen. Doordat in 10 van de 12 provincies links met minimaal 2 partijen in een lijstverbinding zitten betekent dit dat VVD, CDA en PVV samen landelijk circa 2 procent meer kiezers moeten halen om een meerderheid te halen in de Eerste Kamer dan als er geen lijstverbinding op links zou zijn geweest. Aan de hand van de mogelijke uitslag in de provincie Zeeland kan dat worden toegelicht.

Bij deze uitslag krijgen PvdA+GL+D66, die een lijstverbinding hebben 2 zetels meer dan als er geen lijstverbinding was geweest, zoals blijkt als de laatste twee kolommen met elkaar worden vergeleken. VVD+CDA+PVV krijgen 2 zetels minder. Op 39 zetels in de Provinciale Staten betekenen 2 zetels dus ruim 5%!

Aangezien de leden van de Provinciale Staten eind mei de leden van de Eerste Kamer kiezen heeft deze lijstverbinding in de provincie een duidelijke negatief effect op het aantal senatoren dat er van VVD, CDA of PVV zullen worden gekozen.

Niet in alle provincies is er sprake van een lijstverbinding en het uiteindelijke effect van die lijstverbinding hangt af van de exacte uitslag, maar er kan ingeschat worden dat deze lijstverbindingen aan de linkerkant VVD, CDA en PVV uiteindelijk tussen de 1.5 en 2.5%  minder zetels zal opleveren in de Provinciale Staten. Bij de stemming voor de Eerste Kamer door de leden van de Provinciale Staten is er een verschil in zwaarte van de stem op basis van het aantal inwoners per provincie. In de provincies met de meeste inwoners en de meeste zwaarte van de stem (Noord Holland, Zuid Holland en Brabant) is er sprake van een lijstverbinding van PvdA en Groen Links in de eerste twee en PvdA, Groen Links en D66 in de laatste. De kans is groot dat in ieder van deze drie provincies de partijen met een lijstverbinding een restzetel zullen krijgen die anders naar VVD, PVV of CDA zou zijn gegaan.  Het feit dat de PvdA wel in 10 van de 12 provincies een lijstverbinding is aangegaan zorgt er dus voor dat er uiteindelijk 1 zetel meer zal gaan naar PvdA, Groen Links of D66 en 1 zetel minder naar VVD, CDA of PVV.

Gezien het ingrijpend effect dat deze lijstverbindingen op de uiteindelijke samenstelling van de Eerste Kamer heeft is het verwonderlijk hoe door sommige partijen nergens wordt deelgenomen aan lijstverbindingen, maar ook dat er provincies zijn waar PvdA en Groen Links geen lijstverbinding hebben, andere provincies zijn waar D66 niet aan de lijstverbinding meedoet, en dat er provincies zijn (zoals Zeeland) waar ChristenUnie en SGP geen lijstverbinding zijn aangegaan, terwijl ze dat 1 a 2 zetels in de provinciale staten gaat kosten

Persbericht introductie Iphone App Peil

Op de site wordt verwezen naar het onderzoeksverslag. Daar zijn de relevante tabellen te zien. Uit die tabellen blijkt dat bij dit onderzoek de meest basale fout gemaakt, die bij verkiezingsonderzoek gemaakt kan worden.

De samenstelling van de steekproef blijkt namelijk fors af te wijken voor wat betreft  de werkelijke verkiezingsuitslag van 9 juni 2010, zoals uit de onderstaande tabel blijkt. 

 Als daarbij de scores worden opgeteld van VVD, CDA en PVV dan hebben deze 3 partijen bij elkaar ongeveer 44% van de uitgebrachte stemmen op partijen, terwijl ze in werkelijkheid op 9 juni 2009 bijna 50% van de stemmen hebben gekregen.  (In Tweede Kamerzetels is dat een verschil van 8 zetels. Op basis van deze percentages zouden deze 3 partijen samen 68 zetels hebben gehaald en niet de 76, die ze werkelijk gehaald hebben).

D66 en Groen Links laten samen een percentage zien dat 5,7% hoger is dan de werkelijke uitslag op 9 juni 2010 was. Dit verschil komt niet omdat een fors deel van de kiezers die op 9 juni 2009 werkelijk CDA hebben gestemd bij dit onderzoek zich foutief herinneren dat de D66 of Groen Links hebben gestemd . Het verschil komt (vooral) doordat bij de steekproeftrekking geen rekening is gehouden met het kenmerk “stemgedrag bij Tweede Kamerverkiezingen 2010”.  

(Zo moet je ook zorgen dat het aandeel mannen en vrouwen in een onderzoek vrijwel fifty-fifty is en niet bij voorbeeld 70-30. Want ieder onderzoek dat dan gaat over iets waar mannen en vrouwen verschillend op reageren laat dan verkeerde totaalcijfers zien).

 Deze onderschatting van  ruim 5% aan kiezers van regeringspartijen in de steekproef heeft directe gevolgen voor het voorgenomen stemgedrag van 2 maart a.s. Je kunt aannemen dat er een onderschatting is voor de regeringspartijen in ongeveer dezelfde mate als de afwijking in de steekproef.

 Dit is de uitslag van het voorgenomen stemgedrag uit het onderzoek. 

De conclusie dat VVD, CDA + PVV samen maar 32 zetels zouden halen kan op basis van dit onderzoek dus absoluut niet getrokken worden. De steekproef was niet representatief voor de Nederlandse kiezers.

 Uitgesproken VARA had op basis van dit onderzoek dan net zo goed kunnen melden dat VVD, CDA en PVV op 9 juni 2010 gezamenlijk maar 68 zetels hadden gehaald en de huidige Nederlandse regering dus illegaal is (wat dus net zo onzin is).

Bij verkiezingsonderzoek is het een absolute noodzaak je ervan te vergewissen dat de steekproef minstens representatief is op het onderdeel “stemgedrag laatste verkiezingen”.  En als dat zo afwijkt als bij het onderhavige onderzoek  dan stellen de cijfers van een verkiezingsonderzoek weinig tot niets voor.

N.B.  In de uitzending werd nog een grote fout gemaakt. Men presenteerde ook de cijfers van het stemgedrag uit het onderzoek van de verkiezingen uit 2010, zoals te zien in de eerste tabel. Maar die werden gepresenteerd als ware het een onderzoek naar wat men nu zou stemmen bij de Tweede Kamerverkiezingen. Dat was echter niet de gestelde vraag bij het onderzoek.

Mij verwondert dat nogal. Als een politicus, in een parlementaire democratie, zegt dat hij zich niets aantrekt van lobbyisten, of van de opvattingen van Amerika/Frankrijk of China, of van een bepaald belangengroep, kan ik me dat voorstellen (hoewel ik dat trouwens nogal weinig hoor). Maar niet als het gaat om opiniepeilingen. Want dat is niet zomaar iets wat een willekeurige persoon opschrijft, maar het laat zien wat de kiezers, nog specifieker JOUW kiezers, ergens van vinden.  Dat zijn de personen die op jou/jouw partij hebben gestemd bij de laatste verkiezingen en die jou/jouw partij zien als hun vertegenwoordiger binnen de parlementaire democratie.

Wij leven in een democratie, maar er zijn veel manieren waarop je een democratie kunt inrichten. De Nederlandse versie stamt uit 1848 en is sindsdien amper veranderd. Onze variant is van de Westerse democratieën er één waar de kiezers op grote afstand worden gehouden van vorming van besturen of benoeming van personen. Zo wordt in Nederland geen enkele functionaris, behalve een volksvertegenwoordiger, direct gekozen, en ook de meeste volksvertegenwoordigers worden gekozen omdat ze op een lijst staan van een partij en niet op persoonlijke titel.

Dus als een politicus zegt dat hij zich niets aantrekt van opiniepeilingen dan zegt hij eigenlijk dat hij zich niets aantrekt van zijn kiezers. En daar wringt nu net de schoen. Politici en commentatoren versimpelen dit “rekening houden met kiezers” alsof er bedoeld wordt  “het gewillig moeten opvolgen wat de meerderheid van de kiezers ergens van vindt”.  En daar keert men zich dan bijna walgend vanaf omdat het toch niet waar kan zijn dat – en ik parafraseer- die domme en ongeïnformeerde egoïstische massa tot betere conclusies kan komen dan die goed ingeformeerde, afgewogen en verantwoord opererende, deskundige politici. Als die massa tot dezelfde conclusies komt dan is alles goed en beroept men zich graag op de steun van die meerderheid. Maar zodra die conclusies verschillend zijn dan vinden zij per definitie dat die politici gelijk hebben en de massa niet.

De gemiddelde kiezer is niet dommer of egoïstischer dan een gemiddelde politicus. Over veel zaken heeft een burger op basis van zijn eigen ervaringen of die uit zijn persoonlijk netwerk (familie, vrienden en kennissen) best een redelijk gefundeerde mening. En last but not least. De meeste van die burgers zijn redelijke mensen die ook nog bereid zijn om naar hun politieke leiders te luisteren en –nu komt de essentie- ook bereid zijn om zich door die politieke leiders te laten overtuigen. (Of als ze niet overtuigd worden bereid zijn die politiek leider de ruimte te geven om een andere keuze te maken dan hij zelf).

En daar schort het nu precies aan. Politieke leiders in Nederland besteden heel weinig aandacht aan het overtuigen van de eigen kiezers. Men concentreert zich op het Binnenhof en dan lijkt het er vaak op dat men elkaar op inhoud probeert te overtuigen, maar vaak is het een vorm van handjeklap tussen regeringspartijen (doorgaans bij de formatie) of tussen partijen om meer dan 75 zetels te krijgen als steun. Men is dan met regelmaat bereid om de eigen overtuiging op een bepaald punt te laten vallen ten gunste van het binnenhalen van een ander punt.

En als men zich wel richt op de eigen kiezers dan is de invloed van die kiezers op de standpuntbepaling doorgaans al van te voren ingeperkt. Niets had Jolande Sap in de weg gestaan om vorige week donderdag  aan premier Rutte te vragen om de beslissing twee weken uit te stellen tot na het congres. Maar dat heeft zij niet gedaan, omdat zij bang was dat dan het congres haar in meerderheid zou vragen tegen te stemmen. En dat speelde dit keer bij Groen Links, maar had over dit onderwerp of andere onderwerpen ook bij andere partijen kunnen zijn gebeurd (of is gebeurd).

Echt politiek leiderschap is inderdaad niet het klakkeloos volgen van je kiezers. Modern politiek leiderschap is veel energie besteden aan het op een open en transparante manier je kiezers overtuigen van dat integere en afgewogen standpunt. Waarbij je laat zien dat je bereid bent om je ook te laten overtuigen door de standpunten van anderen. Het hoeft immers niet zo te zijn dat jouw standpunt per definitie de beste is of dat die van de kiezers per definitie niet goed is. En als je dat goed doet dan zie ik niet in waarom die kiezers in de meeste gevallen niet in meerderheid jouw standpunt zullen volgen of ten minste respect voor dat standpunt hebben.

En opiniepeilingen kunnen vandaag de dag snel en goedkoop een goed inzicht geven in standpunten en de ontwikkelingen ervan in de tijd. Standpunten waar een goed politicus veel mee kan doen. O.a. door te beseffen dat als die standpunten onder je eigen kiezers sterk verschillen van die van jou dat je veel energie moet besteden aan het overbruggen van die kloof. En misschien wordt het ook eens tijd om de invloed van de kiezer in Nederland op een geïnstitutionaliseerde manier te vergroten. O.a. via het direct kiezen van het functionarissen en het invoeren van het correctief referendum. Dat laatste is met 1 stem (die van Wiegel) in 1999 door de Eerste Kamer afgewezen. Het was al twee keer door de meerderheid van de Tweede Kamer aangenomen en 1 keer door de Eerste Kamer. Het is nu bijna 12 jaar later, en de diverse betrokkenen worden inmiddels beschreven als “mastodonten”.  Misschien tijd voor de nieuwe generatie politici dat proces snel opnieuw in te gaan?  Alle elementen liggen nog klaar uit de negentiger jaren.

Als in Nederland gedurende twee weken meer dan 50 mensen per 100.000 per week bij de huisarts met griep komen dan wordt dat als epidemie gedefinieerd (zoals op dit moment het geval is met meer dan 100 mensen per 100.000 per week). Die mensen zijn echter een fractie van de mensen die griep hebben, zoals ook het RIVM impliciet aangeeft met haar stelling dat jaarlijks gemiddeld circa 10% van de Nederlanders griep krijgt (dat percentage is namelijk 10.000 per 100.000).

In het onderzoek dat via Peil.nl onder meer dan 15.000 mensen is gehouden zegt 17% tussen juli 2009 en juni 2010 griep gehad te hebben. 15% geeft aan dat dit de afgelopen 3 maanden het geval is geweest. Daarvan geeft circa 60% aan koorts gehad te hebben en langer dan 4 dagen ziek te zijn geweest. Slechts 20% van hen geeft aan naar de dokter ermee te zijn geweest. Deze cijfers zijn in lijn met de melding van het RIVM van de 10% griepgevallen en de meldingen van de artsen. De omvang van de griep wordt dus in het onderzoek met ongeveer 50%. Maar wel is daarbij vastgesteld dat die mate van overschatting bij gevaccineerden en niet-gevaccineerden weinig verschilt.

Als vastgesteld moet worden of vaccinatie de kans op griep veel kleiner maakt dan is het noodzakelijk dat binnen homogene groepen te doen. Uit het onderzoek blijkt bij voorbeeld dat 7% van de personen boven de 60 jaar melden dat ze griep hebben gehad, terwijl dat bij de groep onder de 45 jaar 19% is. Van de ouders met kinderen tussen 6 maanden en 4 jaar meldt 25% dat zij griep hebben gekregen. Onder degenen die tot de medische risicogroep behoren en worden opgeroepen om zicht te vaccineren is dat percentage 18%.   Van de Nederlanders heeft in de tweede helft van 2009 27% zich laten vaccineren tegen (Mexicaanse) griep. Als dan in ieder van de afzonderlijke groepen wordt gekeken of men meldt griep gehad te hebben dan resulteert dat absoluut niet in een onderbouwing voor het feit dat vaccinatie de kans op griep veel kleiner maakt, zoals het RIVM zegt. Hieronder een aantal van die cijfers:

Ook het onderzoek over de griepgevallen in de afgelopen 3 maanden (15% meldt griep gehad te hebben) laat hetzelfde patroon zien.

De claim van het RIVM dat vaccinatie tegen griep de kans op griep veel kleiner maakt, zoals op de website staat vermeld, wordt dus niet bevestigd door het onderzoek over de griep in Nederland in de periode 2009-2010 en de laatste 3 maanden. 

Het onderzoek sluit af met de constatering dat er jaarlijks bijna 3 miljoen mensen worden gevaccineerd met de daarbij horende kosten voor de Nederlandse gezondheidszorg. Het verdient  aanbeveling verdient om via een onafhankelijk grootschalig bevolkingsonderzoek vast te stellen of deze grootschalige vorm van vaccinatie wel zinvol is. (Uit het onderzoek blijkt alleen dat bij de groep mensen die aangeeft in het leven al 10 keer griep te hebben gehad of meer de vaccinatie een positief effect heeft).

Onderzoeksrapport effect girepvaccinatie

Dat domino-effect treed op als er een meerdere landen een grote vertrouwenscrisis is tussen de bevolking en de leiding van het land, gecombineerd met een forse economische crisis (of hongersnood, zoals in de vorige eeuwen het geval was).

Als er in Nederland over dit soort ontwikkelingen wordt gesproken dan heb je steeds het gevoel dat het alleen kan geschieden in verre landen, waar hele of halve dictatoren al lang de baas zijn en geen sprake is van democratie. Dus men sluit impliciet of expliciet uit dat zoiets binnen Westerse democratieën kan gebeuren.  

Ik denk dat dit een foute inschatting is. De situatie bij de Westerse democratieën is niet één-op-één vergelijkbaar zijn met die landen waar de onrust tot machtswisselingen hebben geleid. Maar er is zeker een niet geringe kans aanwezig dat ook in één van die Westerse democratieën het volk in opstand komt hetgeen tot een aanpassing zal leiden van de machtsstructuur in dat land. En ook dan dreigt er in die Westerse democratieën een domino effect. Daarbij hoeft het niet te zijn dat dit allemaal gebeurt met grote geweldsuitbarstingen. Er zijn ook machtswisselingen geweest die vreedzamer verliepen. Grote aantallen mensen bivakkeren een lange tijd op een centraal plek om de machthebbers weg te krijgen.  

De elementen voor een dergelijke omslag zijn namelijk ook herkenbaar in veel Westerse democratieën. Er zijn veel landen waar voor een niet gering deel van de bevolking de economische situatie slecht is en de vooruitzichten gering (neem bij voorbeeld Spanje). De slagvaardigheid van de bestuurlijke leiding is laag (met op dit moment als ultiem voorbeeld België). En het vertrouwen van de burgers in de politieke leiders is niet groot en dalend (in vrijwel alle landen in Europa). Daarbij zie je vrijwel overal voorbeelden waar het 19^e eeuwse democratische systeem ervoor zorgt dat binnen de politiek regelmatig beslissingen genomen worden waar geen draagvlak bij de bevolking voor is. De besluitvorming voor de nieuwe Afghanistanmissie is daar een goed voorbeeld van. Ondanks het feit dat circa drie kwart van de aanhang van Groen Links tegen de missie is, besluiten de vertegenwoordigers van die kiezers voor de missie te stemmen. Uit Schaduwkamer.nl blijkt dat van de ruim 40 moties die in het najaar aan de kiezers zijn voorgelegd de Tweede Kamer in meer dan de helft va de gevallen anders besloot dan de meerderheid van de bevolking.

Het is opmerkelijk hoe de politieke en bestuurlijke elites in de Westerse democratieën (en zeker ook in Nederland) zich keer op keer niet lijken te realiseren dat de kloof tussen overheid en burger steeds groter wordt. En dat zij –met een beroep op hun eigen verantwoordelijkheid- besluiten nemen die absoluut niet gedragen worden door de bevolking. Impliciet (en vaak ook nog expliciet) geven zij aan zich beter/slimmer te voelen dan de mensen die zij vertegenwoordigen. Maar met grote regelmaat kan de burger vaststellen dat wat de overheid zegt of aankondigt niet klopt met de werkelijkheid. Vrijwel ieder infrastructureel project kost veel meer dan van te voren gesteld, duurt veel langer dan van te voren gepland, en levert doorgaans ook niet datgene op wat men heeft toegezegd. (Bij ICT-overheids projecten is dat meestal nog erger). De controle via toezicht bestaat doorgaans slechts op papier.

En als bij de verkiezingsuitslagen de gevestigde partijen (zwaar) verliezen, en er geen stabiel bestuur gevormd kan worden dan is het de schuld van die (domme) kiezer. En aan echte hervormingen waarbij de burger serieus wordt genomen begint men niet, bang dat men is dat het de eigen macht aantast.

Evenals Ben Ali in Tunesië en Mubarak in Egypte hebben ze niet door dat ze daarmee zelf de kans vergroten dat de Revolutie Domino uiteindelijk ook he zal treffen.

Ik zeg het vaak. Nederland is een façadeland . Aan de buitenkant is het goed geregeld, maar als je achter die buitenkant komt dan blijkt de werkelijkheid vaak anders. Of het nu de gezondheidszorg, onderwijs of justitie is, in de praktijk gaat het een stuk minder goed dan het op papier is geregeld. Als je er in de praktijk zelf niets te maken mee hebt dan trap je er makkelijk in. Dan denk je dat het ongeveer gaat zoals het op papier staat. Maar als je de werkelijkheid wel meemaakt dan zie je hoeveel er anders gaat dan op papier en welke (soms grote) fouten er worden gemaakt.

Nu hoeft dat op zichzelf geen ramp te zijn, maar dat gaat gepaard met de neiging van de instanties zelf om te doen alsof het wel goed gaat/is gegaan. Er is weinig zelfreflectie en het lijkt erop alsof men toch weinig van de fouten leert. En afwijkende geluiden van binnen de organisatie worden niet toegestaan en zonodig repressief de kop in gedrukt.

Al die patronen zien we zich voordoen tijdens en na de ramp in Moerdijk. De grootste chemische reacties die in Nederland in een korte tijd heeft plaatsgevonden en nadat de brand bestreden was worden er geen beschermende maatregelen genomen voor degenen die dicht bij de plaats van de ramp  moesten werken.

Terwijl de zwarte wolken nog de lucht in gingen haastten de overheidsfunctionarissen zich om de klassieke term te bezigen die in Nederland gemeengoed is voor hen  “gaat u maar rustig slapen”. 

Uit het onderzoek dat via Peil.nl is uitgevoerd blijkt dat maar weinig Nederlanders denken dat er geen gevaar is voor de volksgezondheid. En ook vindt men in grote meerderheid dat de Nederlandse overheid niet goed voorbereid is op rampen. Dat komt naar mijn mening niet alleen door de werkelijke performance bij rampen in de afgelopen 30 jaar, maar wellicht nog meer door de krampachtige houding van die overheid na die rampen m.b.t. het niet erkennen van die fouten of het afschuiven van de verantwoordelijkheid.

En daarbij is er nog een verschijnsel in Nederland wat het geheel er niet beter op maakt. De onderzoeksinstanties die een belangrijke rol spelen blijken vaak te dicht tegen de overheid zelf aan te zitten. Zo stond er zaterdag een artikel in De Volkskrant van twee ingenieurs die beschrijven dat de ramp van Moerdijk kleiner wordt gemaakt dan hij is. Zij beschrijven het feit dat er geen onafhankelijk materiaal beschikbaar is, hoewel de autoriteiten dat wel zeggen. Het RIVM heeft slechts metingen gedaan, de conclusies zijn door anderen getrokken.    

Dat is ook mijn eigen ervaring met een instantie als het Nederlands Forensisch Instituut. Je denkt dat het onafhankelijke wetenschappers zijn die proberen zo goed mogelijk vast te stellen wat er bij een misdaad is gebeurd. In werkelijkheid is het een instantie van het Ministerie van Justitie dat zichzelf lijkt te beschouwen als een verlengstuk van het Openbaar Ministerie. En de organisatie waarvan gezegd wordt de kwaliteit van het NFI te borgen – de Raad voor Accreditatie- is alleen maar erin geïnteresseerd of alles op papier goed geregeld is.

En elke keer loopt die overheid in haar eigen mes. Als je eenmaal beseft dat het vertrouwen in de overheid gering is (los van het feit of je het terecht vindt of niet) dan moet je bij je informatiebeleid daar rekening mee houden. Dus niet denken dat de burgers zitten te wachten op geruststellende meldingen (die dan vaak nog door de werkelijkheid worden ingehaald), maar dat je juist transparant bent en als je zaken nog niet zeker weet dat ook meldt. Velen bij de overheid hebben een paternalistische instelling, die denken dat als zij zeggen dat de burgers rustig kunnen slapen dat ze dat dan ook doen. Dat soort burgermeesters werkte misschien goed bij Swiebertje, maar niet anno 2011. Op dat punt heeft Van der Laan bij de grote zedenzaak in Amsterdam laten zien dat hij de nieuwe tijd beter begrijpt.

Het aan de oppervlakte brengen van ernstige misstanden is in de meeste gevallen alleen mogelijk door informatie vanuit personen die werkzaam zijn of waren bij die organisatie. Zij hebben uit de praktijk kennis van die misstanden en weten ook wat er is gedaan om die misstanden onder de pet te houden.

Leidinggevenden (zoals ministers) geven naar buiten toe aan open te staan om van interne misstanden op de hoogte te worden gesteld, zodat men maatregelen kan nemen. Maar in de werkelijkheid zijn ze er helemaal niet blij mee en zeker niet de groep eronder (de hoogste ambtenaren), want zij zijn degenen die operationeel verantwoordelijk waren voor die misstanden en vermoedelijk ook energie hadden besteed om die mistanden naar buiten toe (en misschien ook naar de minister toe) verborgen te houden.

En men doet er in de praktijk ook alles aan om het klokkenluiden tegen te gaan. Met name door de klokkenluiders tot paria te maken en zowel financieel als strafrechterlijk (met medewerking van justitie) kapot te maken. Ondertussen is er dan wel een klokkenluidersregeling gemaakt, maar die blijkt een wassen neus te zijn.

Vandaag staat weer een duidelijk exemplaar van dit schijnheilige patroon in de krant. Maandag moet een voormalige medewerkster van de Voedsel en Warenautoriteiten (vroegere Keuringsdiens voor Waren) voor de rechter verschijnen wegens schending van het ambtsgeheim. Vandaag vertelde ze ook haar verhaal in het radioprogramma Argos.  In 2007 kreeg ze een intern rapport onder ogen dat vol stond met misstanden bij veetransport en in slachthuizen. Hygiene was slecht, veel dieren stierven onnodig tijdens de transsporten. Dierenartsen werden onder druk gezet vanuit economische belangen. Toen ze het met haar superieuren opnam bleek dat ze er ook van wisten, maar het was politiek niet opportuun.

Ze heeft het rapport toen toegespeeld aan een organisatie en het kwam in het nieuws en er was ook veel ophef in de Tweede Kamer. Er werd een commissie ingesteld. Op basis van de aanbevelingen van die commissie is een en ander fors veranderd. Toezicht is verbeterd, meer dierenartsen zijn aangetrokken, boetes zijn verhoogd.

In plaats van een lintje krijgen voor het aan de openbaar maken van een misstand en in aanmerking komen voor de Klokkenluidersregeling staat ze maandag voor de rechter. Tegen die vrouw is namelijk aangifte gedaan door haar hoogste baas van toen, de secretaris-generaal van het Ministerie van Landbouw.

Zo kan deze vrouw aansluiten in de (kleine) rij van klokkenluiders waarvan de leidinggevenden bij de overheid er alles aan doen om hun leven verder kapot te maken (met Fred Spijkers van de zomaar ontploffende mijnen voorop). Zodat geen andere bij de overheid werkzame persoon het in zijn hoofd zal halen om ook misstanden aan de orde te stellen. En zo kan men zelf met de foute praktijken door blijven gaan en naar buiten toe uitstralen dat men goed werk doet en open staat medewerkers om fouten te verbeteren,

Het artikel staat nog niet online. Daarom plaats ik mijn concept hier. De Volkskrant heeft het geredigeerd, maar niet verkort. Mijn kop was “Verantwoordelijkheid gaat niet zonder zeggenschap”. De kop in de krant is geworden: “Politiek stelsel sukkelt naar roemloos einde”.   Maar de rest is vrijwel hetzelfde.

Als je wilt weten welk systeem ik beter vindt passen dan kan je hier lezen wat ik er in 2003 over schreef. En dit is de link naar www.schaduwkamer.nl

Ben benieuwd wat je ervan vindt.

Verantwoordelijkheid gaat niet zonder zeggenschap

Dus bij voorbeeld #Formatie2010, VVD+PvdA+CDA, 08-09-2010.

De winnaar ontvangt een theaterbon van 100 euro en de twee runnerups theaterbonnen van 50 euro (en natuurlijk de eer). Wellicht vraagt de koningin hem/haar de volgende keer om informateur te worden.

Dagelijkss zal ik proberen de inzendingen (van degenen die zich aan het opgegeven format houden) hieronder te plaatsen.  Dit zijn de eerste inzendingen:

Al ruim voor Fortuyn had ik het gehad over de onvrede van de kiezers (zoals al bleek bij de uitslagen van de Leefbaar partijen in bij voorbeeld Utrecht en Hilversum in het midden van de jaren negentig.)  De opkomst van Fortuyn kwam niet uit het niets. En toen de LPF er eenmaal zelf een potje van had gemaakt dacht heel het Binnenhof dat na de verkiezingen van januari 2003 met een goede uitslag voor CDA en PvdA (44 en 42 zetels). De VVD had 28 zetels gehaald en samen met de andere twee grote partijen hadden ze 24 zetels gewonnen (een jaar eerder hadden ze samen 22 zetels verloren).

Wilders stond in de maand na de moord op Van Gogh  op circa 30 zetels. In mijn nieuwsbrief ging ik uitgebreid op de veenbrand in en de gevaren voor de Nederlandse samenleving.

Op dat thema had ik in april 2004 ook een nieuwsbrief geschreven. Dat ging o.a. over democratische vernieuwingen.

Het is interessant om die nieuwsbrieven met de kennis van nu (circa 5.5 jaar later) weer eens te lezen/door te bladeren.

Nieuwsbrief 49 Tsunami

Nieuwsbrief 29 Veenbrand

Door de toenemende schommelingen in de voorkeuren van de kiezers staat het huis van Thorbecke op instorten. In 2010 heeft meer dan 40 procent van de kiezers op een andere partij gestemd dan in 2006. Tot 1989 haalden het CDA, de PvdA en de VVD samen 80 procent of meer van de stemmen. Daarna waren er al drie verkiezingen (1994, 2002 en 2010) waarbij de gebruikelijke top drie een beduidend minder deel van de stemmen haalde. De 55 procent van 2010 is daarbij een dieptepunt.

Tot 1989 konden deze drie partijen bij elke verkiezing op een vaste aanhang rekenen. Dat is sindsdien snel veranderd. De oorzaak hiervan zit zowel in de demografische als in de maatschappelijke ontwikkelingen. De babyboom-generatie, die voor 1960 is geboren – en de verzuiling nog heeft meegemaakt –, vormt inmiddels een minderheid van het electoraat.

Bij de groep van voor 1945 geboren kiezers behaalden de drie grote partijen op 9 juni nog wel 75 procent van de stemmen. Maar bij de lichting van na 1960 is de binding met partijen in het algemeen en met de drie traditioneel grote partijen in het bijzonder veel kleiner. Bij deze groep kiezers scoorden VVD, PvdA en CDA nu samen rond de 45 procent.

Als aan die jongere kiezers wordt gevraagd welke partijen een kans hebben op hun stem, noemen zij gemiddeld drie partijen. En dat zijn niet altijd de combinaties die wij logisch vinden als we de partijen vanuit een links-rechts-schaal bekijken. Mensen die bij de vorige verkiezing nog op de PvdA of de SP stemden, zijn ditmaal zomaar overgelopen naar de PVV.

Voor veel kiezers geldt dat ze, afhankelijk van het onderwerp, verschillend kunnen stemmen. Over de economie kan iemand de opvattingen van de VVD prefereren, over het milieu die van GroenLinks en over immigratie die van de PVV. De combinatie van demografische en maatschappelijke factoren maakt van elke verkiezing een momentopname. Enkele maanden ervoor en erna liggen de electorale verhoudingen heel anders.

 Nu kun je, net als vroeger, elke keer na de verkiezing wel een regering vormen die wordt gesteund door minstens 76 zetels in het parlement, zoals we het al heel lang doen. Dat doet niet alleen geen recht meer aan de ontwikkelingen in het electoraat, maar zorgt er ook voor dat de slagkracht van de regering wordt ondergraven en het vertrouwen van de kiezers in het politieke systeem verder afneemt. Met van de weeromstuit nog grotere verschuivingen bij het electoraat.

Zowel in 2003 (CDA+VVD+D66) als in 2006 (CDA+PvdA+ChristenUnie) kwam er een regering die voorafgaande aan de verkiezingen door minder dan 10 procent van de kiezers werd gewenst. Al vrij snel was te zien dat voor één of twee van de regeringspartijen de electorale steun fors afbrokkelde, en zowel in 2006 als in 2010 trok de partij die op dat moment in de peilingen op het grootste verlies stond, de stekker uit het stopcontact. Er zijn vele bewijzen dat slechte peilingen voor een regeringspartij de bereidheid om compromissen te sluiten aanzienlijk doet verminderen. Veel mensen hebben bij belangrijke onderwerpen een ander standpunt dan de partij waarop ze hun stem hebben uitgebracht. En dat komt dan zeker niet alleen door het strategisch kiezen. (Op 9 juni heeft meer dan 40 procent van de kiezers van de PvdA aangegeven strategisch te hebben gekozen.) Het gevolg is dat een Kamermeerderheid een tegengestelde mening heeft aan die van de meeste mensen in het land. Als de verkiezing alleen over dat bewuste onderwerp zou zijn gegaan, had de zetelverdeling er duidelijk anders uitgezien.

Dit is heel anders dan veertig jaar geleden. Het overgrote deel van de PvdA-kiezers had op (vrijwel) alle punten hetzelfde standpunt als de PvdA. En dat gold evenzeer voor de CDA- en VVD-kiezer. De uitslag van 9 juni maakt de vorming van een stabiele regering extra moeilijk. Er zijn – in tegenstelling tot vroeger – getalsmatig al minder combinaties van drie partijen die samen een regering kunnen vormen, laat staan een combinatie van twee partijen, zoals in 1989 nog mogelijk was. Alle partijen beseffen dat bepaalde combinaties een groot gevaar inhouden, waardoor bij volgende verkiezingen het eigen resultaat beduidend slechter kan worden. Als die volgende verkiezingen niet in de verre toekomst liggen, zoals nu het geval is met de Provinciale Statenverkiezingen binnen negen maanden, is dat helemaal een belangrijke factor.

Elke combinatie die nu wordt besproken, vormt een ernstig electoraal risico voor één of meerdere van de drie grote partijen. Paars-plus is electoraal gevaarlijk voor de VVD. De grote coalitie is electoraal gevaarlijk voor de PvdA en de VVD.

Nu zou je kunnen zeggen: ‘Maar het land moet toch geregeerd worden’, of: ‘Als we eenmaal in de regering laten zien wat we presteren, blijven de kiezers wel’. Dat is ijdele hoop, zeker in een periode waarin de regering ingrijpende bezuinigingsmaatregelen moet nemen waar in de samenleving nogal verschillend over wordt gedacht. Voorts is het de vraag wat dat regeren precies betekent als er grote tegenstellingen tussen de partijen zijn en er vaak halfslachtige compromissen moeten worden gesloten, waarvoor ook nog eens geen draagvlak onder de bevolking bestaat.

 Om meerdere redenen zou het een enorme fout zijn nu weer een regering te vormen op de klassieke manier, met een gedetailleerd regeerakkoord. Dan worden bij de volgende verkiezingen de deelnemende partijen nog harder afgestraft, te beginnen bij de Provinciale Statenverkiezingen, waardoor er een andere meerderheid in de Eerste Kamer komt dan in de Tweede Kamer. Ook zal het draagvlak voor de te nemen maatregelen niet groot zijn, waardoor de tegenstellingen in de samenleving verder worden aangescherpt.

Als we niet willen dat het huis van Thorbecke op den duur helemaal instort, zal er snel een ingrijpende verbouwing plaats moeten vinden die inspeelt op de geschetste demografische en maatschappelijke ontwikkelingen. Echte veranderingen vergen grondwettelijke wijzigingen, en daarvan weten we nu al dat het minstens tot na 2015 zal duren voordat die uitgevoerd kunnen worden. Zij moeten immers door twee verschillende Eerste Kamers worden aangenomen.

Maar het is mogelijk om nu al, zonder een grondwetsherziening, een aanpak te kiezen die recht doet aan de ontwikkelingen in het electoraat, en tegelijk een voorbereiding is voor de veranderingen van de politieke structuur: een extra-parlementair kabinet met een duidelijke invloed van de mandaatgever, de kiezer.

Als een – bij voorkeur grote – meerderheid van de partijen in de Tweede Kamer daarover een akkoord sluit, kan dat zonder een grondwetsherziening toch al op een duidelijk nieuwere manier. Er wordt een kabinet gevormd waaraan zo veel mogelijk partijen uit de Tweede Kamer meedoen. Een kabinet waarvan de afspraken op een A4’tje passen. Ook moet elke minister een meerderheid proberen te krijgen voor zijn hervormings-voorstellen in de Tweede Kamer. Die voorstellen hoeven niet door het hele kabinet gesteund te worden. De deelnemende regeringspartijen zijn ook niet gebonden om voor die voorstellen te stemmen. Ze hebben zich alleen vastgelegd op de afspraken op dat ene A4’tje.

Als er in de Kamer geen meerderheid wordt gevonden, hoeft de minister noch de regering af te treden. Het zijn immers vrijwel allemaal vrije kwesties. De regerings- partijen hebben nog wel een andere belangrijke afspraak gemaakt. Als de regering met een voorstel komt dat vervolgens door de volksvertegenwoordiging wordt afgewezen, mag de regering dat voorstel via een referendum aan het volk voorleggen. De vraagstelling is dan heel simpel: ‘Vindt u dat de Tweede Kamer voor of tegen dit voorstel moet zijn?’

Als de meerderheid van de bevolking ‘voor’ stemt, moeten de regeringspartijen bij een nieuwe stemming over het voorstel ‘voor’ stemmen. Daarmee verplichten de partijen zich de mening van de bevolking te respecteren en niet terug te vallen op de –min of meer toevallige – electorale krachtsverhoudingen van 9 juni 2010. Juist omdat de regeringspartijen zich dan hebben verbonden aan een uitslag van een referendum, is de kans groter dat de Kamer niet langer tegenstemt.

 Door de samenstelling van de regering zo breed mogelijk te maken (misschien wel zeven of acht partijen) laat men zien gezamenlijk tot hervormingen te willen komen en te zorgen voor een draagvlak onder de bevolking. Elke regeringspartij krijgt één of meer ministeries en moet voor ingrijpende voorstellen een meerderheid in de Kamer of onder de bevolking verwerven.

Op die basis is het mogelijk op termijn de Grondwet te herzien en ons politieke systeem verder aan te passen. Bijvoorbeeld met een gekozen premier, die zijn eigen regering samenstelt en bij een verschil van mening met de Kamer via een referendum de eventuele impasses kan doorbreken.

Als bij de vorming van een nieuwe regering de kiezer niet tussentijds wordt betrokken, zal elke regering niet alleen geen draagvlak hebben, maar zal de situatie bij elke volgende verkiezing nog complexer zijn. Het is de plicht van de gekozen vertegenwoordigers dat te voorkomen en niet als een soort business as usual met de vorming van een kabinet bezig te zijn.

(Dit artikel stond op 26 juni 2010 in Het Vervolg van De Volkskrant).

Voor een politiek systeem, dat gebaseerd is op coalities, leidt zo een situatie niet alleen tot moeizame coalitievorming, maar ook tot een snel verlies van een niet gering deel van het eigen electoraat kort na de vorming van een kabinet. Met als gevolg slechte uitslagen bij regionale of lokale verkiezingen voor een of meer van de regeringspartijen, maar ook tot spanningen in de coalitie, door de slechte electorale positie van die regeringspartners die de behoefte voelen zich te manifesteren. En de ontwikkelingen verlopen van kwaad tot erger.

 In de afgelopen jaren hebben de drie grootste partijen uit Nederland bij peilingen een score gehaald die kan worden beschouwd als een “all time low”.  VVD en PvdA hebben bij verkiezingen wel eens eerder maar iets meer dan 10% gehaald (zoals bij de laatste Europese Parlementsverkiezingen). Afgelopen woensdag scoorde ook het CDA maar 14%, een “all time low”.  (Dat was in 1998 nog 19%).

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 9 juni 2010 stemde bijna de helft van de kiezers een andere partij dan in 2006! Dat zijn ongekend hoge cijfers. Nu zou men kunnen tegenwerpen dat dit toch in een periode van 4 jaar was. Maar het is wel zo dat, van de mensen die een jaar geleden bij de Europese Parlementsverkiezingen hebben gestemd, inmiddels al weer circa 35% wat anders stemt dan toen.  En op 9 juni jl. stemde 35% van de kiezers wat anders dan ze minder de 5 maanden, kort voor de val van het kabinet, in de peiling hadden gezegd op dat moment te zullen stemmen.                    

De verkiezingsuitslag van de Tweede Kamerverkiezingen is in feite gereduceerd tot een toevallig score, die kort na de verkiezingen al weer fors veranderd kan zijn.

Het best is dit als volgt te illustreren. Aan de kiezers hebben we gevraagd, nu ze de uitslag van woensdag kennen, wat ze gestemd zouden hebben als ze het woensdag nog een keer over mochten doen. Hieronder treft u die uitslag aan.

Het verschil komt doordat ongeveer een derde deel van de niet opgekomen kiezers aangeeft dan wel opgekomen te zijn (en dan met name PVV of PvdA te stemmen).  Daarnaast zien we aan de linkerkant van het politieke spectrum kiezers van SP, Groen Links en D66 in totaal 6 zetels verschuiven naar de PvdA. De oversteek van rechts naar links wordt gemaakt door een tweetal CDA zetels die met name bij de PvdA terecht komen.

De problematiek van een electoraat dat zeer volatiel is en tegelijkertijd een aantal uitgesproken negatieve meningen heeft over de PVV aan de ene kant en “de linkse kerk”  aan de andere kant. Dat is goed te zien als we vragen naar de reactie van de kiezers, als voorgelegd wordt dat een bepaald kabinet er komt:

-        52%  van de Nederlanders reageert negatief als er een kabinet VVD+PVV+CDA zou komen.  Maar dat is ten dele ook het geval bij de kiezers van die drie partijen.  6% Van de PVV kiezers zou negatief reageren, 14% van de VVD-kiezers en 36% van de CDA-kiezers.

-        43% van de Nederlanders reageert negatief als er een kabinet VVD+PvdA+D66+Groen Links zou komen.  Slechts 1% van de kiezers van de laatste drie partijen reageren negatief, maar bij de VVD kiezers is dat 62%!

Welke van de twee kabinetten er dus ook komt, een niet gering deel der kiezers reageert er negatief op. En wat nog veel belangrijker is, ook een niet gering deel van minstens één van de samenstellende partijen (CDA in het eerste geval en VVD in het tweede geval).

Nu zou men in Den Haag natuurlijk kunnen zeggen. “We hebben een uitslag en als we met elkaar een regering kunnen vormen die de steun heeft in de Kamer dan kunnen we van start gaan”. En feitelijk is dat ook zo.

Maar de ervaring leert dat een snelle achteruitgang in electorale steun voor een regeringspartij de slagkracht en stabiliteit van die regering niet ten goede komt. Zeker niet in een periode waar een aantal ingrijpende (bezuinigings -)maatregelen getroffen moeten worden.

Daarnaast hebben we al in maart a.s. Provinciale Statenverkiezingen.  Indirect wordt daarmede de Eerste Kamer gekozen en een meerderheid van de nieuwe regering in de Eerste Kamer lijkt toch wel een belangrijk punt te zijn.  En ongeacht welke regering er komt, dan lijken de vooruitzichten niet goed.

Van de kiezers die woensdag PvdA hebben gestemd geeft ruim 40% aan een strategische keuze gemaakt te hebben. Dat zijn grotendeels kiezers die onder andere omstandigheden Groen Links, D66 of SP zouden gestemd hebben. Hieronder is te zien wat de kiezers nu aangeven in maart 2011 te zullen stemmen als er een bepaald kabinet komt (en dus het andere niet).

Het is is zeker niet zo, dat de aangegeven uitslag ook echt de keuze wordt van het electoraat als een van de twee kabinetten aantreed. Maar het geeft wel een richting aan waarin het electoraat lijkt te kunnen gaan. Wel is duidelijk dat in beide gevallen een aantal van de regeringspartijen forse electorale problemen hebben en de kans niet gering is dat het dan nieuwe kabinet geen meerderheid krijgt in de Eerste Kamer.

Als er een VVD+PVV+CDA regering zou komen dan zien we dat CDA en VVD duidelijk zullen verliezen en PVV zal stijgen. De meerderheid zou gehaald kunnen worden, maar het zou wel eens zeer moeilijk kunnen worden. Het is ook maar de vraag of het CDA naar een situatie wil dat ze in de provincies nog gemiddeld maar iets meer dan 10% van de kiezers achter zich krijgt.

Maar als Paars-Plus de uitkomst is dan zijn de verschuivingen nog heviger. De PVV stijgt naar boven de 30 zetels en wordt ruimschoots de eerste partij.  VVD en PvdA zakken naar een niveau dat niet ver van 20 zetels af ligt. De SP profiteert hiervan en komt niet ver van de 20 zetels uit.

Natuurlijk is het zo dat, na elke verkiezing voor de Tweede Kamer, het mogelijk is om getalsmatig op een combinatie te komen die op meer dan 75 zetels berust in de Tweede Kamer. Maar het feit dat de kiezers zo beweeglijk zijn en een groot deel een uitgesproken hekel heeft aan hetzij de PVV of Links/PvdA maakt het onmogelijk een stabiele regering te vormen. Laat staan om een draagvlak te krijgen voor ingrijpende maatregelen om de tekorten in de begroting te doen verminderen of weg te werken.

Het systeem is volledig uit het lood geslagen en komt uit zichzelf niet meer in het lood. Dat heeft sterk nadelige gevolgen voor de slagkracht van een regering en kan voor sterke onrust in de samenleving zorgen.