Hieronder de antwoorden op de eerste serie.

Vragen leden Peil.nl deel 1

Heel interessant is de tabel waar het antwoord wordt afgezet op de vraag wat men gestemd had als Pim Fortuyn nu nog had geleefd.

27% zegt dan liever dan op Fortuyn te stemmen dan de partij die men nu heeft gekozen. Als dat bekeken wordt naar de stemkeuze van de Tweede Kamer 2010 dan zien we het volgende

PVV         73%

VVD       31%

SP          25%

CDA        15%

PvdA       12%

D66         10%

GrLinks      4%

Verder vind ik het prima dat de ANWB via internet via een zeer uitgebreide vragenlijst een indruk wil krijgen van welke argumenten de leden (en niet-leden hebben) met betrekking tot de eventuele invoer van de kilometerheffing. En dat een bepaald medium via het zichtbaar maken wat een deel van haar lezers/luisteraars/kijkers vindt politieke druk wil uitoefenen is iets wat we ook gewend zijn (hoewel de toonhoogte en het volume wel ongekend is).

Maar ik moest lachen om de misverstanden die er sinds de opmerkingen van Minister Eurlings afgelopen vrijdag zijn ontstaan over ledenraadplegingen, peilingen en representativiteit.  Het belangrijkste misverstand dat onder veel mensen heerst (ook in het verleden heb ik dat ervaren), is dat als er maar heel veel mensen aan een onderzoek meedoen het dan ook representatief is.  Representatief onderzoek betekent dat je via een onderzoek onder een DEEL van de totale populatie een uitslag krijgt die je ook gekregen zou hebben als je ALLE personen uit de populatie had ondervraagd. Dus dat je met een onderzoek onder een deel van de Telegraaflezers een uitslag krijgt die je gekregen zou hebben als je alle Telegraaflezers had ondervraagd.

Om dat te bereiken moet het onderzoek aan bepaalde eisen voldoen, die door een combinatie van redenen tegenwoordig moeilijker bereiken te zijn dan toen ik 40 jaar geleden met (markt-)onderzoek begon.  Er zijn diverse methoden om desondanks toch die representativiteit te benaderen (zie www.peil.nl  onderdeel “onderzoeksopzet”).

De resultaten van de ANWB-ledenpeiling zullen ten aanzien van de tellingen per aparte vraag  niet percentages geven die je zou gekregen hebben als alle ANWB-leden ondervraagd zouden worden. Wel kan het zijn dat als men relaties tussen antwoorden gaat bekijken (zogenaamde kruistabellen) verbanden laat zien die je ook gekregen zou hebben als alle ANWB leden ondervraagd waren.

Eurlings opmerkingen van vrijdag, die wij volgens hem in DWDD, volledig verkeerd hebben begrepen, hebben er ongetwijfeld voor gezorgd dat mensen die sterk tegen de invoering van kilometerheffing zijn aan dat ANWB-onderzoek zijn gaan meedoen. Men had immers het gevoel dat men op die manier de invoering zou kunnen tegenhouden. Hoe dat werkt is ook goed te zien bij de Telegraafpeiling van dit weekend. Uit mijn onderzoek dat er wel naar streeft een representatief beeld te geven, blijkt circa 70% van De Telegraaf lezers tegen de invoering te zijn van kilometerheffing. Onder de deelnemers aan de Telegraafpeiling (die niet alleen maar Telegraaflezers hoeven te zijn) was deze score (“zeer verrassend” volgens de hoofdredacteur:) 89%.

Door de woorden van Eurlings van vrijdag heeft de ledenraadpleging van de ANWB ook een lading gekregen die heel duidelijk niet af te lezen was aan de opzet ervan en waarop ook duidelijk door de opstellers/uitvoerders niet op was geanticipeerd. Zoals bij voorbeeld het onderscheid tussen ANWB en niet-ANWB leden. De mogelijkheid om het meerdere keren in te vullen en de formulering van een aantal vragen (waarvan sommige in de rapportage waarschijnlijk niet zullen terugkeren).

Hoewel ik denk dat de woorden van Eurlings van afgelopen vrijdag niet anders begrepen konden worden dan zoals dit weekend werd gedacht en besproken, denk ik dat in de niet zo verre toekomst hij wel gelijk zal krijgen, maar anders dan men dit weekend dacht. Een breed draagvlak is met name onontbeerlijk omdat voordat de invoering een feit is er minimaal nog een nieuwe Tweede Kamer zich erover zal gaan uitspreken. De omvang , maar meer nog de kracht van de tegenstand, met De Telegraaf als invloedrijk platform, zal een rol gaan spelen bij de conclusies die de ANWB gaat trekken. Maar –en dat is nog belangrijker- het zal bij een aantal politieke partijen, zoals de VVD, ervoor zorgen dat ze de Tweede Kamerverkiezingen ingaan met een stèrke anti-kilometerheffing  campagne. En omdat na de volgende verkiezingen het zeer waarschijnlijk is dat er een coalitie van minstens vier partijen zal komen is de kans groot dat minstens één partij in die nieuwe coalitie het niet invoeren van de kilometerheffing  als harde eis inbrengt (en daar door De Telegraaf continu aan zal worden herinnerd). En dan is sterke tegenstand (ook als het wellicht maar een minderheid van de Nederlanders betreft) de doodsteek voor Eurlings project over kilometerheffing.

Overigens is het zo dat grootschalige projecten in Nederland vanuit de overheid georganiseerd waarbij technologie een cruciale rol speelt steeds niet alleen veel langer duren om in te voeren dan verwacht en veel meer kosten dan gedacht, maar ook veel problemen in de praktijk geeft (denk aan C-2000, belastingdienst, OV-chip). Ook vanuit die ervaring zou het me sterk verbazen als rond 2015 het projectplan van Eurlings zoals het nu op tafel ligt ingevoerd zal zijn en ongeveer werkt zoals gepland, laat staan het effect heeft zoals gewenst.

Enerzijds zou het goed zijn om veel kleinschaliger (proef-) projecten op te starten om vormen van wegbeprijzing uit te testen en daarbij ook te leren van bepaalde ervaringen in het buitenland. En anderzijds zou het heel goed zijn om snel het systeem van een correctief referendum in te voeren.  Dan ben je zowel niet overgeleverd aan niet-representatieve grootschalige onderzoeken die door belangengroepen worden ingezet voor beleidsbeïnvloeding, maar dan heb je ook een legitiem en krachtig instrument om volksvertegenwoordigers te corrigeren als ze blijken het hen gegeven mandaat niet goed te gebruiken. Een dergelijk referendum zou kunnen gehouden worden als bij voorbeeld minimaal 1 miljoen kiezers aangeven dat te willen. En het interessante is daarbij ook dat burgers dan veel duidelijker een medeverantwoordelijkheid zullen hebben gekregen als voorstellen uiteindelijk wel zijn ingevoerd.  Men had immers de mogelijkheid om het tegen te houden en kon blijkbaar niet voldoende tegenstand mobiliseren.

Hoe je het ook bekijkt, en wat je daar verder ook van vindt, in de toekomst zal door de hierboven aangegeven ontwikkelingen, draagvlak bij het politieke proces in Nederland nog veel belangrijker worden en op nog heel veel andere manieren dan dit weekend de publieke discussie beïnvloeden.

Er zijn diverse weblogs waar ik het al in beschreven heb, kijk maar eens hier, hier, hier en hier, maar de aanpak van de Politieke Barometer (Synovate) onderschat voortdurende de omvang van veranderingen. Vergelijk je de cijfers van de Barometer met die van mij van het afgelopen jaar dan zie je wel een overeenkomstige trend (PVV stijgt sinds januari 2009 fors), maar het absolute verschil is steeds groot geweest. Dus het verlies van CDA, PvdA en VVD is bij de Politieke Barometer steeds kleiner dan bij mij.

En als ik achter de schermen (en later dan maar voor de schermen) de mensen van Nova en Synovate erop attent maak dan wordt erop gereageerd alsof ik knoeiwerk lever of bezig ben om Wilders te promoten.  Nadat ik op 16 mei had gesteld dat het aantal  voor het Europees Parlement van de Politieke Barometer van 4 voor de VVD en 1 voor de D66 niet alleen absoluut onjuist was, maar ook totaal niet aansloot op de Politieke Barometer van kort ervoor waar beide partijen op ongeveer 10% stonden, kreeg ik weer een aggresieve reactie van de directeur van Synovate, waardoor ik denk dat hij blijkbaar al jaren zelf geen onderzoek meer doet. Ik had het helemaal verkeerd, maar kort erna stond D66 op 2 zetels en de VVD op 3 (echte uitslag werd 3-3).

Vanavond is de Politieke Barometer gekomen met een peiling waaruit zou blijken dat NA de Europese Parlementsverkiezingen de PVV met 5 zetels is gestegen (!), D66 3 en Groen Links 2. En CDA, PvdA en VVD zouden in de afgelopen week samen 8 zetels naar beneden zijn gegaan.

In deze zelfs periode zijn de verschuivingen in mijn peilingen veel beperkter geweest. PVV bleef gewoon op 31 zetels staan.

Nu vind ik het logisch dat je direct na de verkiezingen je eigen meetinstrument ijkt. En dat dan kan blijken dat je een bepaalde partij een tijd lang structureel te hoog of te laag hebt gemeten. Dat kan je dan melden en vanaf dat moment ga je dan  keurig verder vanuit de nieuwe waardes.

Maar als je zoals vanavond meldt dat de PVV na de Europese Parlementsverkiezingen 5 zetels omhoog is gegaan dan ben je willens en wetens onwaarheden aan het verkondigen. Je wilt gewoon niet erkennen dat je een tijd lang met die partij te laag zat en je wilt helemaal niet erkennen dat ik veel dichter in de buurt van de werkelijkheid zat. Zeker niet na de wijze waarop ze steeds op mijn aanmerkingen hebben gereageerd. Lees nog even het eind van dit artikel in HP-De Tijd waar ik in voorspel dat de Politieke Barometer wel weer een keer de cijfers zal gaan bijstellen. Dat is dus vandaag gebeurd, maar wel onder valse vlag.

Nova, die met regelmaat de cijfers van de Politieke Barometer in haar uitzendingen meldt, heeft dat met deze uitslag niet gedaan…..  Ongeveer de grootste verandering in aanhang die de Politieke Barometer sinds tijden meldt wordt niet in de uitzending vermeld.  Impliciet wordt hiermee door NOVA bevestigd GEEN GELOOF TE HECHTEN aan de beschrijving van de Politieke Barometer dat de PVV de afgelopen twee weke 5 zetels is gestegen.

Ik heb het al een keer eerder gezeg:  een genante vertoning.

De uitslag van de verkiezingen voor het Europees Parlement in Nederland vergeleken met de Tweede Kamerverkiezingen, wordt veel sterker bepaald door de lage opkomst dan het verschil in insteek tussen deze twee verkiezingen. In  1994 waren bij voorbeeld binnen een maand zowel de Tweede Kamerverkiezingen als die voor het Europees Parlement. Bij de eerste verkiezingen was de opkomst 79% en bij de tweede verkiezingen 35%. Het CDA scoorde bij die Europese Parlementverkiezingen bijna 5% meer en de PvdA 4% minder dan een maand ervoor toen de opkomst meer dan 2 keer zo groot was. In 2004, bij een opkomst van bijna 40%, haalde het CDA bij de Europese Parlementsverkiezingen ook beduidend meer dan in de peilingen van  dat moment en de PvdA minder.

De combinatie ChristenUnie/SGP (een electoraat dat altijd goed opkomt) haalde bij de drie laatste verkiezingen van het Europees Parlement iedere keer circa 3% meer dan in de peilingen voor de Tweede Kamer van dat moment.

Soms zien we bij de Europese Parlementsverkiezingen een specifieke partij, die het door- bijzondere omstandigheden- veel beter of slechter doet dan bij de Tweede Kamerverkiezingen. In 2004 haalde de nieuwe partij “Europa Transparant” van Van Buitenen 7%. En Partij voor de Dieren, die in 2003 nog geen 0.5% had gehaald bij de Tweede Kamerverkiezingen scoorde voor Europa in 2004 3%, bijna 1 zetel.

Opkomst is altijd moeilijk te voorspellen, omdat mensen bij peilingen altijd meer aangeven op te komen dan ze in werkelijkheid doen. Dat geldt zeker voor die verkiezingen waar de opkomst beduidend lager is dan bij de Tweede Kamer verkiezingen. In 1999 was de opkomst voor het Europees Parlement het laagst: 30%. Vijf jaar later bijna 10% meer, een trend die we ook zagen bij de andere verkiezingen sinds 2002 waar de opkomst hoger was dan in de jaren negentig.

Zien we de peilingen van dit moment dan is het -wederom- moeilijk om de opkomst in te schatten. Op dit moment lijkt het erop dat de opkomst van de 40% van 5 jaar geleden niet gehaald zal worden. Veel mensen vinden het Europees Parlement een “ver-van-mijn-bed-show”, nog los van de discussie over de EU zelf.  Wel kan het zo zijn dat bij de nationale Nederlandse politieke discussies de komende 10 dagen zich iets heftigs voordoet, waardoor kiezers een sterkere behoefte hebben zich via de verkiezingen van 4 juni a.s. te uiten, maar dan over de Nederlandse politieke situatie, dan ze nu aangeven.

Bij een opkomst in de buurt van de 35%  zal het verschil in opkomst tussen (potentiële) kiezers van de verschillende partijen  wederom een grote invloed hebben op de uitslag.  CDA,  Groen Links, ChristenUnie/SGP en Partij voor de Dieren zullen daarvan het meest profiteren. PvdA en SP het minst. Het grote vraagteken is de PVV.  Die kiezers van deze partij hebben enerzijds weinig op met het Europees Parlement, maar anderzijds hebben ze wel de behoefte om hun steun voor Wilders/de PVV in Nederland via deze verkiezingen te uiten. Welke van de twee krachten op 4 juni de doorslag geeft is nu nog niet duidelijk.

In ons onderzoek is ook bepaald wat kiezers, die wel opkomen gaan stemmen, in relatie tot hun voorkeur voor hun huidige keuze voor de Tweede Kamerverkiezingen. 82% stemt dan hetzelfde en 18% een andere partij.  De partij die het meest last heeft van dit patroon is D66. Slechts 75% van de “Nederlandse kiezers” van D66 van dit moment geeft aan voor Europa ook D66 te zullen kiezen.  Bij de SP is dat percentage 77%.   De PvdA en Groen Links scoort daarentegen rond de 90%. En het hoogst scoort de PVV met 95%.  Dus als een kiezer die nu bij de peilingen voor de Tweede Kamer zegt PVV te zullen stemmen op 4 juni a.s. opkomt dan zal hij in 95% van de gevallen PVV stemmen.

Op basis van deze twee patronen is aan te geven wat de uitslag op 4 juni kan worden, als de komende 10 dagen weinig verandert. Belangrijk is daarbij echter te beseffen dat bij een verkiezing waar iedere 4% 1 zetel betekent (terwijl dat bij de Tweede Kamerverkiezingen 0.67% is) de restzeteltoewijzing de uitslag vreemd kan beïnvloeden[1]:

-        Het CDA (7 zetels in 2004) zal bij deze verkiezingen wederom duidelijk beter doen dan in de peilingen voor de Tweede Kamer (nu circa 20%).  Gezien het systeem van restzetels dat bij deze verkiezingen zeer voordelig werkt voor de grootste partij lijkt 6 zetels goed haalbaar voor het CDA met een kans op 7.

-        De PvdA (7 zetels in 2004) doet het slecht bij de peilingen voor de landelijke verkiezingen (nu circa 16%). Omdat de PvdA ook last heeft van de lage opkomst lijkt 4 zetels het maximum te zijn, maar het kunnen er ook 3 worden. Omdat een aantal partijen dicht bij elkaar zullen eindigen kan het zijn dat de partij die daar het grootste van wordt wel de restzetel krijgt en de andere partijen niet.

-        De VVD (4 zetels in 2004) doet het slecht bij de landelijke peilingen (rond de 10%). 3 zetels lijkt de meest waarschijnlijke uitslag met een kleine kans op 4 en -bij een hoge opkomst van de PVV-kiezers- zelfs het risico dat het toch maar 2 zetels wordt.

-        De SP (2 zetels in 2004) staat ook ten opzichte van de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 op fors verlies (nu geeft 10% aan deze partij te stemmen). 2 zetels lijkt voor deze partij de meest waarschijnlijke uitkomst, maar het zou zelfs maar 1 zetel kunnen zijn.

-        Groen Links  (2 zetels in 2004) staat nu bij de peilingen op 7%. Deze partij doet het wel goed bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. 2 zetels lijkt zeker haalbaar met een kans op 1 zetel meer.

-        ChristenUnie/SGP (2 zetels in 2004) haalde in 2004 6%. Bij de lagere opkomst dan 2004 en de betere positie van de ChristenUnie in 2006 lijken 2 zetels goed haalbaar.

-        D66  (1 zetel in 2004) doet het met Pechtold heel goed bij de peilingen voor de Tweede Kamerverkiezingen (ruim 10%). Het lijkt er echter niet op dat die kracht ook zo vertaald wordt naar eenzelfde goede uitslag voor de Europese Parlementsverkiezingen. 2 zetels lijkt waarschijnlijker dan 3.

-        De Partij voor de Dieren zal het beter doen dan bij de Tweede Kamerverkiezingen (2%), hoewel de kans klein is dat de kiesdeler, 4%, gehaald wordt.

-        Ten slotte de PVV. Bij de landelijke peilingen scoort deze partij rond de 20%. Als de potentiële PVV-kiezer op 4 juni wel een signaal wil geven aan de Nederlandse politiek zou een score van 18% gehaald kunnen worden (hetgeen minstens 5 zetels betekent). Maar het zou ook kunnen zijn dat ze de inzet -het Europees Parlement- dermate onbelangrijk vinden dat ze relatief weinig opkomen en dan haalt de PVV 3 zetels. De laatste 10 dagen zullen daarvoor bepalend zijn.

In de laatste 10 dagen voor de verkiezingen is dus zeker nog wat te winnen en verliezen voor de verschillende partijen. Het effect daarvan zal dan merkbaar moeten zijn in een duidelijk hogere opkomst dan de maximaal 35% waar het nu op lijkt uit te komen.

Ik heb al vaker aangegeven dat het onderzoek dat door Synovate (vroeger Inter/View) via Nova wordt gepresenteerd de toets der kritiek -helaas- met regelmaat niet kan doorstaan. Maar wat men gisteravond heeft gepresenteerd en door Nova is uitgezonden, was beneden elk peil.

Dit is het rapport van het onderzoek, zoals het op de site van Nova staat.

Het aantal ondervraagden van het onderzoek was 976. Nu is dat voor de tabellen die ook in het onderzoek staan over Europa en de crisis een voldoende aantal. Marges van enkele procenten, waar je dan mee te maken hebt, zijn voor dat soort vragen heel acceptabel. Maar als je met dat aantal ondervraagden aangeeft hoeveel zetels de verschillende partijen krijgen bij de verkiezingen van het Europees Parlement dan ben je heel onverantwoord bezig. Zeker als je ze ook nog in de uitzending presenteert en er met de politici over gaat praten.

Ik zal het uitleggen: een van de belangrijke kenmerken van de verkiezingen voor het Europees Parlement is de lage opkomst. De laatste keer was het bijna 40%, 10% meer dan 5 jaar eerder. Nu is opkomst altijd moeilijk te voorspellen (wat mensen erover zeggen hoeft op de dag van de verkiezingen niet uit te komen, bij voorbeeld doordat het slecht weer is). Op dit moment lijkt het erop dat de opkomst lager dan die 40% wordt, maar het zou me niet verbazen als de laatste week voor de verkiezingen de nationale politieke discussies aan heftigheid zullen toenemen, waardoor de opkomst toch wat beter wordt. Maar laten we even aannemen dat die opkomst 40% wordt. Dan houdt dat in dat van de bijna 1000 ondervraagden van het onderzoek circa 400 gaan stemmen. Dus op basis van slechts die 400 wordt dan de verdeling berekend over de verschillende partijen. Doordat er 25 zetels zijn te verdelen betekenen staan circa 16 ondervraagden voor 1 zetel.

Vergeleken met de peilingen voor de Tweede Kamer van de Politieke Barometer zelf zijn er een aantal grote verschillen. Terwijl ook bij de Politieke Barometer van vorige week de PVV dik voorligt op de VVD (16.6% tegen 9.7%) kwam men gisteravond tot 4 zetels voor de VVD en 3 voor de PVV!  Terwijl D66 bij de Politieke Barometer gelijk staat met de VVD (allebei ruim 9%) kwam men gisteravond tot 4 zetels voor de VVD en 1 zetel voor D66!!

Nu is het zeker zo dat het niet opkomen bij de Europese Verkiezingen ongeveer gelijkelijk onder de  aanhang van de verschillende partijen is verdeeld. Zo lijken op dit moment de potentiele kiezers van PVV en SP minder te zullen opkomen van kiezers voor het CDA. Maar het is absoluut niet zo (noch op basis van onderzoek, noch op basis van logica) dat de potentiele kiezers van D66 aanzienlijk slechter zeggen op te komen dan die van de VVD. Toch moeten volgens Synovate zelf de potentiele kiezers van D66 meer dan twee keer zo slecht opkomen dan de potentiele kiezers van de VVD om een uitslag 4 zetels voor de VVD en 1 zetel voor D66 te krijgen.

Daarmee geven Synovate en Nova niet alleen een slecht beeld van de electorale krachtsverhoudingen over de verkiezingen voor het Europees Parlement, maar men had het ook heel eenvoudig zelf kunnen ondervangen, doordat het zo sterk afwijkt van de eigen scores van de politieke barometer voor de Tweede Kamer van een week geleden.  (In dat onderzoek werd vermeld dat 41% van de Nederlanders weet dat er binnenkort verkiezingen over het Europees Parlement zijn).

De grote onzekerheid over de opkomst en het effect ervan op de uitslag maakt het moeilijk om met een bepaalde nauwkeurigheid de zetelverdeling voor het Europees Parlement te geven. Maar als je het dan toch doet, maak dan niet zulke basale fouten als Synovate nu gemaakt heeft en door Nova wereldkundig worden gemaakt. Met zo weinig ondervraagden (circa 400 die echt opkomen) moet je heel behoedzaam zijn ten aanzien van de “zetelverdeling”. En als je zulke grote verschillen ziet met je eigen onderzoek naar de Nederlandse verhoudingen een week geleden, dan moet je nog eens achter je oren krabben als je wereldkundig maakt dat D66 1 zetel haalt en de VVD 4, of dat je meldt dat de PVV kleiner blijft dan de VVD.

Zelfs op basis van de eigen informatie van de Politieke Barometer had Synovate en Nova de volgende conclusie kunnen trekken van de krachtsverdeling van dit moment:

-  De VVD en D66 verschillen maximaal 1 zetel, waarbij het onduidelijk is wie de grootste is.

-  De PVV is hetzij groter dan de VVD, of gelijk aan de VVD, maar niet kleiner dan de VVD.

Maar ik heb het al vaker moeten vaststellen. Synovate en Nova onderschatten vrijwel altijd de bewegingen in het electoraat. Dat heeft methodische oorzaken, maar het lijkt er wel op alsof ze dat beiden ook niet erg vinden.