Mij verwondert dat nogal. Als een politicus, in een parlementaire democratie, zegt dat hij zich niets aantrekt van lobbyisten, of van de opvattingen van Amerika/Frankrijk of China, of van een bepaald belangengroep, kan ik me dat voorstellen (hoewel ik dat trouwens nogal weinig hoor). Maar niet als het gaat om opiniepeilingen. Want dat is niet zomaar iets wat een willekeurige persoon opschrijft, maar het laat zien wat de kiezers, nog specifieker JOUW kiezers, ergens van vinden.  Dat zijn de personen die op jou/jouw partij hebben gestemd bij de laatste verkiezingen en die jou/jouw partij zien als hun vertegenwoordiger binnen de parlementaire democratie.

Wij leven in een democratie, maar er zijn veel manieren waarop je een democratie kunt inrichten. De Nederlandse versie stamt uit 1848 en is sindsdien amper veranderd. Onze variant is van de Westerse democratieën er één waar de kiezers op grote afstand worden gehouden van vorming van besturen of benoeming van personen. Zo wordt in Nederland geen enkele functionaris, behalve een volksvertegenwoordiger, direct gekozen, en ook de meeste volksvertegenwoordigers worden gekozen omdat ze op een lijst staan van een partij en niet op persoonlijke titel.

Dus als een politicus zegt dat hij zich niets aantrekt van opiniepeilingen dan zegt hij eigenlijk dat hij zich niets aantrekt van zijn kiezers. En daar wringt nu net de schoen. Politici en commentatoren versimpelen dit “rekening houden met kiezers” alsof er bedoeld wordt  “het gewillig moeten opvolgen wat de meerderheid van de kiezers ergens van vindt”.  En daar keert men zich dan bijna walgend vanaf omdat het toch niet waar kan zijn dat – en ik parafraseer- die domme en ongeïnformeerde egoïstische massa tot betere conclusies kan komen dan die goed ingeformeerde, afgewogen en verantwoord opererende, deskundige politici. Als die massa tot dezelfde conclusies komt dan is alles goed en beroept men zich graag op de steun van die meerderheid. Maar zodra die conclusies verschillend zijn dan vinden zij per definitie dat die politici gelijk hebben en de massa niet.

De gemiddelde kiezer is niet dommer of egoïstischer dan een gemiddelde politicus. Over veel zaken heeft een burger op basis van zijn eigen ervaringen of die uit zijn persoonlijk netwerk (familie, vrienden en kennissen) best een redelijk gefundeerde mening. En last but not least. De meeste van die burgers zijn redelijke mensen die ook nog bereid zijn om naar hun politieke leiders te luisteren en –nu komt de essentie- ook bereid zijn om zich door die politieke leiders te laten overtuigen. (Of als ze niet overtuigd worden bereid zijn die politiek leider de ruimte te geven om een andere keuze te maken dan hij zelf).

En daar schort het nu precies aan. Politieke leiders in Nederland besteden heel weinig aandacht aan het overtuigen van de eigen kiezers. Men concentreert zich op het Binnenhof en dan lijkt het er vaak op dat men elkaar op inhoud probeert te overtuigen, maar vaak is het een vorm van handjeklap tussen regeringspartijen (doorgaans bij de formatie) of tussen partijen om meer dan 75 zetels te krijgen als steun. Men is dan met regelmaat bereid om de eigen overtuiging op een bepaald punt te laten vallen ten gunste van het binnenhalen van een ander punt.

En als men zich wel richt op de eigen kiezers dan is de invloed van die kiezers op de standpuntbepaling doorgaans al van te voren ingeperkt. Niets had Jolande Sap in de weg gestaan om vorige week donderdag  aan premier Rutte te vragen om de beslissing twee weken uit te stellen tot na het congres. Maar dat heeft zij niet gedaan, omdat zij bang was dat dan het congres haar in meerderheid zou vragen tegen te stemmen. En dat speelde dit keer bij Groen Links, maar had over dit onderwerp of andere onderwerpen ook bij andere partijen kunnen zijn gebeurd (of is gebeurd).

Echt politiek leiderschap is inderdaad niet het klakkeloos volgen van je kiezers. Modern politiek leiderschap is veel energie besteden aan het op een open en transparante manier je kiezers overtuigen van dat integere en afgewogen standpunt. Waarbij je laat zien dat je bereid bent om je ook te laten overtuigen door de standpunten van anderen. Het hoeft immers niet zo te zijn dat jouw standpunt per definitie de beste is of dat die van de kiezers per definitie niet goed is. En als je dat goed doet dan zie ik niet in waarom die kiezers in de meeste gevallen niet in meerderheid jouw standpunt zullen volgen of ten minste respect voor dat standpunt hebben.

En opiniepeilingen kunnen vandaag de dag snel en goedkoop een goed inzicht geven in standpunten en de ontwikkelingen ervan in de tijd. Standpunten waar een goed politicus veel mee kan doen. O.a. door te beseffen dat als die standpunten onder je eigen kiezers sterk verschillen van die van jou dat je veel energie moet besteden aan het overbruggen van die kloof. En misschien wordt het ook eens tijd om de invloed van de kiezer in Nederland op een geïnstitutionaliseerde manier te vergroten. O.a. via het direct kiezen van het functionarissen en het invoeren van het correctief referendum. Dat laatste is met 1 stem (die van Wiegel) in 1999 door de Eerste Kamer afgewezen. Het was al twee keer door de meerderheid van de Tweede Kamer aangenomen en 1 keer door de Eerste Kamer. Het is nu bijna 12 jaar later, en de diverse betrokkenen worden inmiddels beschreven als “mastodonten”.  Misschien tijd voor de nieuwe generatie politici dat proces snel opnieuw in te gaan?  Alle elementen liggen nog klaar uit de negentiger jaren.

Verder vind ik het prima dat de ANWB via internet via een zeer uitgebreide vragenlijst een indruk wil krijgen van welke argumenten de leden (en niet-leden hebben) met betrekking tot de eventuele invoer van de kilometerheffing. En dat een bepaald medium via het zichtbaar maken wat een deel van haar lezers/luisteraars/kijkers vindt politieke druk wil uitoefenen is iets wat we ook gewend zijn (hoewel de toonhoogte en het volume wel ongekend is).

Maar ik moest lachen om de misverstanden die er sinds de opmerkingen van Minister Eurlings afgelopen vrijdag zijn ontstaan over ledenraadplegingen, peilingen en representativiteit.  Het belangrijkste misverstand dat onder veel mensen heerst (ook in het verleden heb ik dat ervaren), is dat als er maar heel veel mensen aan een onderzoek meedoen het dan ook representatief is.  Representatief onderzoek betekent dat je via een onderzoek onder een DEEL van de totale populatie een uitslag krijgt die je ook gekregen zou hebben als je ALLE personen uit de populatie had ondervraagd. Dus dat je met een onderzoek onder een deel van de Telegraaflezers een uitslag krijgt die je gekregen zou hebben als je alle Telegraaflezers had ondervraagd.

Om dat te bereiken moet het onderzoek aan bepaalde eisen voldoen, die door een combinatie van redenen tegenwoordig moeilijker bereiken te zijn dan toen ik 40 jaar geleden met (markt-)onderzoek begon.  Er zijn diverse methoden om desondanks toch die representativiteit te benaderen (zie www.peil.nl  onderdeel “onderzoeksopzet”).

De resultaten van de ANWB-ledenpeiling zullen ten aanzien van de tellingen per aparte vraag  niet percentages geven die je zou gekregen hebben als alle ANWB-leden ondervraagd zouden worden. Wel kan het zijn dat als men relaties tussen antwoorden gaat bekijken (zogenaamde kruistabellen) verbanden laat zien die je ook gekregen zou hebben als alle ANWB leden ondervraagd waren.

Eurlings opmerkingen van vrijdag, die wij volgens hem in DWDD, volledig verkeerd hebben begrepen, hebben er ongetwijfeld voor gezorgd dat mensen die sterk tegen de invoering van kilometerheffing zijn aan dat ANWB-onderzoek zijn gaan meedoen. Men had immers het gevoel dat men op die manier de invoering zou kunnen tegenhouden. Hoe dat werkt is ook goed te zien bij de Telegraafpeiling van dit weekend. Uit mijn onderzoek dat er wel naar streeft een representatief beeld te geven, blijkt circa 70% van De Telegraaf lezers tegen de invoering te zijn van kilometerheffing. Onder de deelnemers aan de Telegraafpeiling (die niet alleen maar Telegraaflezers hoeven te zijn) was deze score (“zeer verrassend” volgens de hoofdredacteur:) 89%.

Door de woorden van Eurlings van vrijdag heeft de ledenraadpleging van de ANWB ook een lading gekregen die heel duidelijk niet af te lezen was aan de opzet ervan en waarop ook duidelijk door de opstellers/uitvoerders niet op was geanticipeerd. Zoals bij voorbeeld het onderscheid tussen ANWB en niet-ANWB leden. De mogelijkheid om het meerdere keren in te vullen en de formulering van een aantal vragen (waarvan sommige in de rapportage waarschijnlijk niet zullen terugkeren).

Hoewel ik denk dat de woorden van Eurlings van afgelopen vrijdag niet anders begrepen konden worden dan zoals dit weekend werd gedacht en besproken, denk ik dat in de niet zo verre toekomst hij wel gelijk zal krijgen, maar anders dan men dit weekend dacht. Een breed draagvlak is met name onontbeerlijk omdat voordat de invoering een feit is er minimaal nog een nieuwe Tweede Kamer zich erover zal gaan uitspreken. De omvang , maar meer nog de kracht van de tegenstand, met De Telegraaf als invloedrijk platform, zal een rol gaan spelen bij de conclusies die de ANWB gaat trekken. Maar –en dat is nog belangrijker- het zal bij een aantal politieke partijen, zoals de VVD, ervoor zorgen dat ze de Tweede Kamerverkiezingen ingaan met een stèrke anti-kilometerheffing  campagne. En omdat na de volgende verkiezingen het zeer waarschijnlijk is dat er een coalitie van minstens vier partijen zal komen is de kans groot dat minstens één partij in die nieuwe coalitie het niet invoeren van de kilometerheffing  als harde eis inbrengt (en daar door De Telegraaf continu aan zal worden herinnerd). En dan is sterke tegenstand (ook als het wellicht maar een minderheid van de Nederlanders betreft) de doodsteek voor Eurlings project over kilometerheffing.

Overigens is het zo dat grootschalige projecten in Nederland vanuit de overheid georganiseerd waarbij technologie een cruciale rol speelt steeds niet alleen veel langer duren om in te voeren dan verwacht en veel meer kosten dan gedacht, maar ook veel problemen in de praktijk geeft (denk aan C-2000, belastingdienst, OV-chip). Ook vanuit die ervaring zou het me sterk verbazen als rond 2015 het projectplan van Eurlings zoals het nu op tafel ligt ingevoerd zal zijn en ongeveer werkt zoals gepland, laat staan het effect heeft zoals gewenst.

Enerzijds zou het goed zijn om veel kleinschaliger (proef-) projecten op te starten om vormen van wegbeprijzing uit te testen en daarbij ook te leren van bepaalde ervaringen in het buitenland. En anderzijds zou het heel goed zijn om snel het systeem van een correctief referendum in te voeren.  Dan ben je zowel niet overgeleverd aan niet-representatieve grootschalige onderzoeken die door belangengroepen worden ingezet voor beleidsbeïnvloeding, maar dan heb je ook een legitiem en krachtig instrument om volksvertegenwoordigers te corrigeren als ze blijken het hen gegeven mandaat niet goed te gebruiken. Een dergelijk referendum zou kunnen gehouden worden als bij voorbeeld minimaal 1 miljoen kiezers aangeven dat te willen. En het interessante is daarbij ook dat burgers dan veel duidelijker een medeverantwoordelijkheid zullen hebben gekregen als voorstellen uiteindelijk wel zijn ingevoerd.  Men had immers de mogelijkheid om het tegen te houden en kon blijkbaar niet voldoende tegenstand mobiliseren.

Hoe je het ook bekijkt, en wat je daar verder ook van vindt, in de toekomst zal door de hierboven aangegeven ontwikkelingen, draagvlak bij het politieke proces in Nederland nog veel belangrijker worden en op nog heel veel andere manieren dan dit weekend de publieke discussie beïnvloeden.