Al ruim voor Fortuyn had ik het gehad over de onvrede van de kiezers (zoals al bleek bij de uitslagen van de Leefbaar partijen in bij voorbeeld Utrecht en Hilversum in het midden van de jaren negentig.)  De opkomst van Fortuyn kwam niet uit het niets. En toen de LPF er eenmaal zelf een potje van had gemaakt dacht heel het Binnenhof dat na de verkiezingen van januari 2003 met een goede uitslag voor CDA en PvdA (44 en 42 zetels). De VVD had 28 zetels gehaald en samen met de andere twee grote partijen hadden ze 24 zetels gewonnen (een jaar eerder hadden ze samen 22 zetels verloren).

Wilders stond in de maand na de moord op Van Gogh  op circa 30 zetels. In mijn nieuwsbrief ging ik uitgebreid op de veenbrand in en de gevaren voor de Nederlandse samenleving.

Op dat thema had ik in april 2004 ook een nieuwsbrief geschreven. Dat ging o.a. over democratische vernieuwingen.

Het is interessant om die nieuwsbrieven met de kennis van nu (circa 5.5 jaar later) weer eens te lezen/door te bladeren.

Nieuwsbrief 49 Tsunami

Nieuwsbrief 29 Veenbrand

In 1994 verloren CDA en PvdA samen 32 zetels en verwisselden in totaal 66 zetels van partij (4 jaar ervoor, na de val van een kabinet, waren dat maar 16 geweest). En in 1998  werd een net opgerichte partij (Leefbaar Utrecht) bij de eerste verkiezingen waaraan men deelnam direct de grootste. Maar dat werd afgedaan met “ja, dat kan in een gemeente gebeuren, maar niet op landsniveau”.

Maar de tekenen aan de wand werden door weinigen opgemerkt. Dat Fortuyn direct in 2002 in Rotterdam 34% haalde en dat bij de verkiezingen van 2002 92(!) zetels van partij wisselden kon niet genegeerd worden. Maar de makkelijkste manier voor Den Haag en media zoals NRC Handelsblad, Trouw en De Volkskrant om ermee om te gaan was het alleen aan de persoon Fortuyn toe te schrijven en niet aan de steeds grotere kloof die er al een tijd aan het ontstaan was tussen kiezer en gekozene. Je kon de zucht van opluchting haast letterlijk horen toen bij de tussentijds verkiezingen in 2003 de LPF werd weggevaagd en CDA en PvdA ieder weer meer dan 40 zetels haalden.

De veenbrand die gewoon doorwoedde werd (wederom) genegeerd of gebagatelliseerd. Zowel door de politici als door de media werd er wel een vorm van lippendienst bewezen aan de onvrede van de kiezer, maar echt begrijpen wat er aan de hand was deed men niet, laat staan duidelijke maatregelen te nemen om het probleem bij de hoorns te vatten.

Diverse artikelen en commentaren in De Volkskrant van vanmorgen geven een goed beeld van de desastreuze situatie waarin we beland zijn en het gebrek aan besef waarom we in deze situatie beland zijn. Laat staan dat men een echte oplossing weet. De krant opent met de constatering dat uit onderzoek blijkt dat er in geen enkele politieke leider meer vertrouwen is.  Op pagina 29 wordt verslag gedaan van dat onderzoek met de kop “Stuurloos dobberen we voort”.  Paul Depla schrijft een artikel op pagina 8 met de kop “Lokaal besturen is nu veel moeilijker”. Daarin staat o.a. “De politieke macht is versplinterd. De zelfbewuste buitenwereld eist meer en meer zijn plekken op.”  Hij beschrijft hoe het steeds lastiger is coalities te vormen binnen het lokale krachtenveld. Zijn (voor een PvdA- bestuurder karakteristieke) oplossing is om het bestuur verder te professionaliseren en te investeren in de kwaliteit en geen tijd te verdoen met bestuurlijke vernieuwing.

Martin Sommer hijst in zijn sterke analyse op pagina 9 de stormbal en beschrijft de vorm van wanhoop die er is bij de “over ons gestelden” is dat de kiezers er andere denkbeelden op na houden dan zij. En dat dan de oplossing wordt gekozen (zie o.a. Maarten van Rossum) dat de oplossing is om je minder van die kiezers aan te trekken in de ijdele hoop dat dan de problemen wel weg zijn. Zonder dat het waarschijnlijk zo bedoeld is geeft  het (hoofdredactionele?) commentaar prima weer hoe enerzijds de belangrijkste ontwikkelingen uit het verleden zijn genegeerd en anderzijds dat men geen clou heeft van een oplossingsrichting.  Onder de kop “Stilstand in Den Haag” wordt de impasse in Den Haag van dit moment beschreven en het risico dat na de verkiezingen het onduidelijk is welke regering dan moet komen. Natuurlijk wordt er weer gezet “Wat in 2002 begon”….  alsof het vooral aan Fortuyn lag. En men voegt er nog wel aan toe “lijkt nu zijn beslag te krijgen”.   Het slotgedeelte van het commentaar is in feite zowel om te lachen als te huilen. “Het ventiel van ongenoegen moet ten minste eenmaal bij verkiezingen helemaal leeglopen, zonder dat een allesomvattende verklaring tot onbehagen voor handen is. Het zal leiden tot een verdere versplintering, maar daarna hopelijk ook tot een herbezinning bij kiezers en gekozenen.”

Deze twee zinnen geven in een notendop exact het probleem weer van Den Haag en onze zogenaamde kwaliteitsmedia. Als je na meer dan 10 jaar niet begrijpt of wilt begrijpen, en dat is in heel Den Haag het geval, waar het onbehagen op berust dan kan je ook niet komen met een oplossingsrichting. En dan ben je zo naïef om te verwachten of te hopen dat nadat het ventiel van ongenoegen helemaal is leeggelopen daarna wel een soort herbezinning bij de kiezers en gekozenen zal ontstaan.

Ik zeg het al zo lang. Als je de oorzaken niet wegneemt van de veenbrand dan zal die brand elke volgende keer nog sterker naar buiten slaan, totdat het op een bepaald moment niet meer te blussen is.  Vijf jaar geleden schreef ik er nog dit artikel over, maar het werd zowel door de politiek als de media vrijwel geheel genegeerd.

Men gaat nog steeds op de oude voet verder. Het vierde kabinet op rij dat voortijdig gevallen is. Besef dat tussen april 2002 en september 2010 we in meer dan 20% van de tijd een demissionair kabinet hebben gehad. En de kabinetten die er wel waren moesten steeds met drie partijen tot concessies komen wat vaak heeft geleid tot inertie of suboptimale oplossingen. En wat doen onze (opnieuw) gevallen politieke leiders; die stellen zich onmiddellijk kandidaat voor een nieuwe ronde.

Er is compleet onbegrip waarom de kiezer bij lokale verkiezingen, die toch zo dicht zouden staan bij de kiezer zelf, maar iets meer dan voor de helft opkomt. Snapt men dan niet dat de relatie tussen je stem en wat er bij de samenstelling van het gemeentebestuur mee gebeurt voor die kiezer vooraf volledig onduidelijk is? En is het eigenlijk niet gênant dat politieke partijen het als een summum van democratie vinden dat ze vooraf niet aangeven met wie ze na de verkiezingen gaan regeren. Eerst moet de kiezer spreken en dan gaan wij pas aan de slag zeggen zij.  Met als resultaat dat we de laatste twee keer een regering kregen die vooraf door minder dan 10% van de Nederlanders werd gewenst. Met o.a. als gevolg een regering die eigenlijk van niemand is, behalve van de volksvertegenwoordigers van de drie deelnemende partijen. De aanhang van die partijen neemt gedurende de looptijd van het kabinet af, waardoor er nog meer spanning binnen de coalitie ontstaat en de slagkracht nog verder afneemt. En tegen de kiezers wordt gezegd; “U hebt ons toen een mandaat gegeven en bij de volgende verkiezingen kunt u weer zeggen wat u ervan vindt”. Volgens www.stemmentracker.nl heeft de Tweede Kamer in 2009 bij 27 belangrijke stemmingen in meer dan de helft van de gevallen een andere keuze in meerderheid gemaakt dan de meerderheid van de Nederlanders gedaan zouden hebben.

En heeft men er dan wat van geleerd? Nee hoor, bij de volgende verkiezingen speelt men exact hetzelfde spel. En als dan de uitslag, zoals nu te verwachten valt, het nog moeilijker maakt een nieuwe regering te vormen dan wordt er ongetwijfeld gezegd, zoals in het verleden al vaker is gebeurd “de kiezer zadelt ons wel met een fors probleem op”.

Welke politicus of partij springt over de eigen schaduw heen en erkent dat het probleem binnen de politiek zelf zit? En dat zowel onze politieke partijen als ons politiek stelsel niet meer aansluiten bij de samenleving van vandaag en morgen. Een samenleving die een slagvaardig en professioneel bestuur nodig heeft die breed gedragen wordt door de bevolking. En een bestuur dat niet vooral met elkaar bezig is en niet alleen zelf steeds verder in het moeras zakt, maar daarbij ook het land en de burgers meetrekt.   

Wellicht zijn we nu al in de fase aanbeland dat de uitslaande veenbrand niet meer te blussen is. Maar het kan ook zijn dat men toch nog een surrogaatoplossing vindt, waardoor het lijkt alsof de veenbrand onder controle is. Maar als men die tijd niet gebruikt om fundamentele oplossingen te vinden voor de problematiek slaat die veenbrand wederom naar buiten en zal zeker niet meer te blussen zijn. En kan ergens in de nabije toekomst De Volkskrant, maar dan op Tabloid formaat, haar hele krant besteden om in feite de wanhoop van de politieke elite te etaleren.

 Op veel manieren is zowel de uitslag zelf als de reacties vanuit de politiek karakteristiek voor de (electorale) stand van ons land.

-  De verregaande fragmentatie van ons politieke landschap, die de slagvaardigheid van ons bestuur nog verder zal aantasten. De grootste partij die maar 19,9% haalt bij een verkiezing is ongekend evenals 6 partijen tussen 11 en 20%.

-  Een daling van de drie partijen, die tot eind van de jaren tachtig zo’n 75 a 80% van de bevolking achter zich wist, tot nog minder dan 45%.

-  De snelle opkomst van een (relatief) nieuwe partij, die door de bestaande orde (politiek en media) vanaf het begin wordt beschimpt en onderschat.

-  En ten slotte de manier waarop verliezers de kiezers en/of zichzelf voor de gek houden ten aanzien van hun gejuich over hun resultaat. De VVD spande hiermee de kroon. Ze haalde het slechtste verkiezingsresultaat (tweede kamer, provincie, europees parlement en gemeente) sinds 1971, maar er werd gereageerd alsof dit resultaat het beste was….

Lees mijn volledige analyse:

de-landelijke-electorale-verhoudingen-in-het-licht-van-de-uitslag-van-ep2009

 Sinds de jaren zeventig is er sprake van steeds grotere schommelingen in de politiek voorkeur. De verkiezingsuitslag van 1977, een winst van 10 zetels van de PvdA (ten koste van de kleinere linkse partijen) was ongekend. Maar sindsdien zijn de schommelingen steeds groter geworden met als voorlopig hoogtepunt de verkiezingen van 2002. De LPF haalde toen 26 zetels en de drie partijen van de Paarse coalitie (D66, PvdA en VVD) verloren toen fors (43 zetels).

Na de teloorgang van de LPF hebben de twee volgende kabinetten gehandeld vanuit het adagium “business as usual”. Natuurlijk werd met de lippen beleden dat men de “boodschap”had begrepen. Maar wat de boodschap dan was en wat men begrepen had was onduidelijk. De verkiezingen van 2003 en 2006 maakten regeringen van drie partijen mogelijk, hoewel de combinaties vanuit de derde partij wat ongewoon waren (D66 bij CDA+VVD en ChristenUnie bij CDA+PvdA).

Al kort na de verkiezingen van 2006 was in de peilingen waarneembaar dat de steun voor de grote partijen aan het afbrokkelen was. Sneller dan ik ooit eerder na verkiezingen had vastgesteld. Vandaag heb ik een zogenaamde “overgangentabel” aan de peiling toegevoegd. Daarbij is goed te zien dat de vier grootste partijen, ruim 2 jaar na de verkiezingen samen meer dan de helft van hun kiezers uit 2006 zijn kwijtgeraakt, waarbij de VVD zelfs meer dan twee derde deel van de kiezers. Samen staan die vier op 43 zetels verlies en PVV + D66 staan op 37 zetels winst.

Of dit patroon goed terug te vinden zal zijn  bij de verkiezingen van het Europese Parlement van aanstaande donderdag valt te betwijfelen, zoals ik ook in mijn weekrapport beschrijf. De veel lagere opkomst bij deze verkiezingen maken vergelijkingen haast onmogelijk. En de grote onvoorspelbare factor voor aanstaande donderdag is wat bij de potentiele PVV-Kiezers zal winnen: hun gebrek aan belangstelling voor het Europees Parlement of de wens om een signaal af te geven naar de Nederlandse politiek?

Maar wat de uitslag donderdag ook wordt de essentie van wat zich eigenlijk al meer dan 15 jaar in Nederland bij verkiezingen aan het afspelen is wordt genegeerd: het afwijzen van de kiezers van ons achterhaalde politieke systeem. Een systeem waar de invloed van de kiezers minimaal is. Ons politiek systeem is noch slagvaardig, noch geeft het een gevoel aan kiezers dat men echt invloed heeft. Ik heb daar al veel vaker over geschreven en gesproken. In een wereld die snel verandert, en waar er sprake is van een crisis op een aantal terreinen levert polderen noch een snelle, noch een adequate oplossingsrichting.

Binnen ons systeem heeft de kiezer maar weinig mogelijkheden om zijn onvrede uit te drukken, laat staan om invloed te hebben op echte veranderingen. En als reactie daarop raakt men dan als het ware op drift. Kiezen partijen waarvan men denkt dat het anders zal gaan. Maar omdat zelfs als die partijen de winnaar worden van een verkiezing men toch weer via coalities tot een bestuur moet komen, en ook daarbij de kiezer weer op grote afstand wordt gezet, ligt de volgende teleurstelling daarin al weer besloten.

Ondertussen is er sprake van een steeds verregaande destabilisatie van het systeem. De onvrede onder de kiezers neemt toe en -zeker als de externe omstandigheden verslechteren, zoals verwacht kan worden in de komende paar jaar- kan dat leiden tot een “stampede”, waarbij er veel meer dan je lief is verloren gaat. De discussie was niet voor of tegen Fortuyn of op dit moment voor of tegen Wilders. De discussie gaat erom in hoeverre ons systeem in staat is een echte verbinding te maken tussen de burgers en de overheid. En in hoeverre de politieke partijen een echte vertegenwoordiging zijn van denkbeelden en mensen binnen de samenleving. En als de tekens aan de wand niet worden gezien dan is hetgeen we in 2002 meegemaakt hebben op het gebied van politieke stabiliteit en nu aan het meemaken zijn, nog maar kinderspel.

vvd-naar-12-zetels-pvv-onbekende-factor-bij-ep-2009