Voor een politiek systeem, dat gebaseerd is op coalities, leidt zo een situatie niet alleen tot moeizame coalitievorming, maar ook tot een snel verlies van een niet gering deel van het eigen electoraat kort na de vorming van een kabinet. Met als gevolg slechte uitslagen bij regionale of lokale verkiezingen voor een of meer van de regeringspartijen, maar ook tot spanningen in de coalitie, door de slechte electorale positie van die regeringspartners die de behoefte voelen zich te manifesteren. En de ontwikkelingen verlopen van kwaad tot erger.

 In de afgelopen jaren hebben de drie grootste partijen uit Nederland bij peilingen een score gehaald die kan worden beschouwd als een “all time low”.  VVD en PvdA hebben bij verkiezingen wel eens eerder maar iets meer dan 10% gehaald (zoals bij de laatste Europese Parlementsverkiezingen). Afgelopen woensdag scoorde ook het CDA maar 14%, een “all time low”.  (Dat was in 1998 nog 19%).

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 9 juni 2010 stemde bijna de helft van de kiezers een andere partij dan in 2006! Dat zijn ongekend hoge cijfers. Nu zou men kunnen tegenwerpen dat dit toch in een periode van 4 jaar was. Maar het is wel zo dat, van de mensen die een jaar geleden bij de Europese Parlementsverkiezingen hebben gestemd, inmiddels al weer circa 35% wat anders stemt dan toen.  En op 9 juni jl. stemde 35% van de kiezers wat anders dan ze minder de 5 maanden, kort voor de val van het kabinet, in de peiling hadden gezegd op dat moment te zullen stemmen.                    

De verkiezingsuitslag van de Tweede Kamerverkiezingen is in feite gereduceerd tot een toevallig score, die kort na de verkiezingen al weer fors veranderd kan zijn.

Het best is dit als volgt te illustreren. Aan de kiezers hebben we gevraagd, nu ze de uitslag van woensdag kennen, wat ze gestemd zouden hebben als ze het woensdag nog een keer over mochten doen. Hieronder treft u die uitslag aan.

Het verschil komt doordat ongeveer een derde deel van de niet opgekomen kiezers aangeeft dan wel opgekomen te zijn (en dan met name PVV of PvdA te stemmen).  Daarnaast zien we aan de linkerkant van het politieke spectrum kiezers van SP, Groen Links en D66 in totaal 6 zetels verschuiven naar de PvdA. De oversteek van rechts naar links wordt gemaakt door een tweetal CDA zetels die met name bij de PvdA terecht komen.

De problematiek van een electoraat dat zeer volatiel is en tegelijkertijd een aantal uitgesproken negatieve meningen heeft over de PVV aan de ene kant en “de linkse kerk”  aan de andere kant. Dat is goed te zien als we vragen naar de reactie van de kiezers, als voorgelegd wordt dat een bepaald kabinet er komt:

-        52%  van de Nederlanders reageert negatief als er een kabinet VVD+PVV+CDA zou komen.  Maar dat is ten dele ook het geval bij de kiezers van die drie partijen.  6% Van de PVV kiezers zou negatief reageren, 14% van de VVD-kiezers en 36% van de CDA-kiezers.

-        43% van de Nederlanders reageert negatief als er een kabinet VVD+PvdA+D66+Groen Links zou komen.  Slechts 1% van de kiezers van de laatste drie partijen reageren negatief, maar bij de VVD kiezers is dat 62%!

Welke van de twee kabinetten er dus ook komt, een niet gering deel der kiezers reageert er negatief op. En wat nog veel belangrijker is, ook een niet gering deel van minstens één van de samenstellende partijen (CDA in het eerste geval en VVD in het tweede geval).

Nu zou men in Den Haag natuurlijk kunnen zeggen. “We hebben een uitslag en als we met elkaar een regering kunnen vormen die de steun heeft in de Kamer dan kunnen we van start gaan”. En feitelijk is dat ook zo.

Maar de ervaring leert dat een snelle achteruitgang in electorale steun voor een regeringspartij de slagkracht en stabiliteit van die regering niet ten goede komt. Zeker niet in een periode waar een aantal ingrijpende (bezuinigings -)maatregelen getroffen moeten worden.

Daarnaast hebben we al in maart a.s. Provinciale Statenverkiezingen.  Indirect wordt daarmede de Eerste Kamer gekozen en een meerderheid van de nieuwe regering in de Eerste Kamer lijkt toch wel een belangrijk punt te zijn.  En ongeacht welke regering er komt, dan lijken de vooruitzichten niet goed.

Van de kiezers die woensdag PvdA hebben gestemd geeft ruim 40% aan een strategische keuze gemaakt te hebben. Dat zijn grotendeels kiezers die onder andere omstandigheden Groen Links, D66 of SP zouden gestemd hebben. Hieronder is te zien wat de kiezers nu aangeven in maart 2011 te zullen stemmen als er een bepaald kabinet komt (en dus het andere niet).

Het is is zeker niet zo, dat de aangegeven uitslag ook echt de keuze wordt van het electoraat als een van de twee kabinetten aantreed. Maar het geeft wel een richting aan waarin het electoraat lijkt te kunnen gaan. Wel is duidelijk dat in beide gevallen een aantal van de regeringspartijen forse electorale problemen hebben en de kans niet gering is dat het dan nieuwe kabinet geen meerderheid krijgt in de Eerste Kamer.

Als er een VVD+PVV+CDA regering zou komen dan zien we dat CDA en VVD duidelijk zullen verliezen en PVV zal stijgen. De meerderheid zou gehaald kunnen worden, maar het zou wel eens zeer moeilijk kunnen worden. Het is ook maar de vraag of het CDA naar een situatie wil dat ze in de provincies nog gemiddeld maar iets meer dan 10% van de kiezers achter zich krijgt.

Maar als Paars-Plus de uitkomst is dan zijn de verschuivingen nog heviger. De PVV stijgt naar boven de 30 zetels en wordt ruimschoots de eerste partij.  VVD en PvdA zakken naar een niveau dat niet ver van 20 zetels af ligt. De SP profiteert hiervan en komt niet ver van de 20 zetels uit.

Natuurlijk is het zo dat, na elke verkiezing voor de Tweede Kamer, het mogelijk is om getalsmatig op een combinatie te komen die op meer dan 75 zetels berust in de Tweede Kamer. Maar het feit dat de kiezers zo beweeglijk zijn en een groot deel een uitgesproken hekel heeft aan hetzij de PVV of Links/PvdA maakt het onmogelijk een stabiele regering te vormen. Laat staan om een draagvlak te krijgen voor ingrijpende maatregelen om de tekorten in de begroting te doen verminderen of weg te werken.

Het systeem is volledig uit het lood geslagen en komt uit zichzelf niet meer in het lood. Dat heeft sterk nadelige gevolgen voor de slagkracht van een regering en kan voor sterke onrust in de samenleving zorgen.

Zit je op Twitter doe dan ook mee! Ieder half uur vanaf 8 uur ‘s morgens wordt getoond hoe de opkomst in Nederland zich ontwikkelt. Wordt het meer of minder dan de 80% uit 2006? Dat kan namelijk grote gevolgen hebben op de uitslag.

Wil je meedoen dan hoef je alleen het volgende te doen.

1. Vraag in het stembureau waar jij je stem uitbrengt hoeveel mensen er tot dat moment zijn opgekomen. (Dat wordt aldaar eenvoudig bijgehouden en is geen geheime informatie).

2. Plaats ZO SNEL MOGELIJK een tweet die EXACT er als volgt uit dient te zien:

#OpkomstTK2010 NNN kiezers om HH:MM. Woonplaats, stembureau

Voorbeeld: #OpkomstTK2010 421 kiezers om 12:45. Utrecht, 231

Elke andere manier van vermelden, kan niet worden gebruikt!

Tussenbalans

Vandaag werden we weer alle kanten op geschud. Waren we net bijgekomen van de nieuwe leider van de SP en het verdwijnen van de kroonprins van het CDA, direct daarop schoten we in de heftige dubbele loop met het verdwijnen van Bos en de komst van Cohen. In één klap is de dynamiek van de aanstaande Tweede Kamerverkiezingen ingrijpend veranderd.

Zowel links als rechts van het politieke spectrum heeft dat ingrijpende gevolgen.

Aan de linkerkant is het zeker niet zo dat de PvdA als partij nu in één klap veel populairder is geworden. Maar wel blijkt meer dan de helft van de Nederlanders en meer dan 80% van de kiezers van PvdA, D66, Groen Links en SP Cohen als premier prefereren boven Balkenende of Wilders.  Een duidelijk betere score dan Bos nog onlangs haalde.

Door de vervanging van Bos door Cohen is het aandeel der Nederlanders dat de PvdA een goede kans geeft op een stem met 7% gestegen. En dat houdt in dat als het spannend wordt wie de grootste partij wordt de PvdA (door Cohen) een duidelijk extra aantrekkingskracht heeft.  Dat zal dan ten nadele gaan van Groen Links, SP en D66.

Maar aan de andere kant van het politieke achtbaan heeft de vervanging van Bos door Cohen ook een duidelijk nadelig effect op de electorale aantrekkingskracht van het CDA. In 2003 en 2006 profiteerde Balkenende en het CDA van de kiezers aan de rechterkant die niet wilden dat Bos de premier werd. Daardoor kreeg het CDA er extra kiezers bij en werd het CDA de grootste en Balkenende de premier. De VVD had daar duidelijk last van.

Op dit moment doet Balkenende het niet goed bij de VVD- en de PVV kiezers.  Onder de VVD kiezers zijn er meer die Cohen als premier willen dan Balkenende. Zij zullen niet overstappen naar de PvdA, maar zij zullen ook niet Balkenende te hulp komen om ervoor te zorgen dat het CDA groter wordt dan de PvdA. En daarmee wordt de electorale ruimte van het CDA fors beperkt. Scoorden in 2003 VVD en LPF en in 2006 VVD en PVV rond de 30 zetels. Op dit moment staan die twee partijen rond de 45 zetels. De enige manier voor het CDA om in de buurt van de 35 zetels te komen (6 minder dan in 2006) is nu circa 10 zetels van VVD+PVV terug te winnen.  Maar dat kan men dan niet doen op basis van de angst dat Cohen de grootste wordt of de wens dat Balkenende weer als premier terugkomt.

Het is niet zo dat hierdoor de kans veel groter wordt dat PvdA+D66+Groen Links+SP een meerderheid gaan halen.  De electorale verschuivingen zullen vooral tussen deze partijen verlopen, terwijl het totaal niet veel zal veranderen.  Dat lijkt ook het geval te zijn tussen CDA+VVD+PVV.

Maar nu we langzamerhand wat bijkomen van deze dubbele loop en weer proberen op adem te komen is het al duidelijk dat de karretjes van de achtbaan nog op volle snelheid rijden en dat we tot 9 juni nog vele verrassende en spannende avonturen in deze achtbaan meemaken.  Wie weet krijgen we nog een keer de beroemde dubbele kurkentrekker of alleen nog maar een aantal scherp overhellende bochten.

Wat gaat er nog met het CDA en Balkenende gebeuren?  Wat zal het effect zijn op de partijen en de kiezers als ergens in april de meer dan 20 ambtelijke commissies met hun adviezen uitkomen en de partijen hun standpunten moeten bepalen. En hoe gaat de strijd Wilders-Cohen zich ontwikkelen.  Maakt het hen beiden electoraal sterker of juist niet. En hoe lang zullen de wittebroodsweken met Cohen (en Roemer) duren.  De karretjes razen nog voort. En het zou me niets verbazen als ook nog lang na 9 juni 2010 we allemaal gillend en met onze handen omhoog in deze achtbaan blijken te moeten blijven zitten.

Er werd steeds gesteld dat het kabinet niet zou gaan vallen omdat de peilingen slecht waren voor CDA en PvdA. Mijn reactie was dat naarmate de verkiezingsdatum nadert dit argument minder belangrijk wordt, maar ook dat het best zou kunnen dat CDA en PvdA van een “mooie breuk” electoraal zouden kunnen profiteren. En wat zich nu voor onze ogen afspeelt lijkt zich volgens dat scenario te voltrekken.

Als de regeringspartijen redelijk goed met elkaar zouden samenwerken dan is de gok voor de partijen om tot aan de verkiezingen door te gaan waarschijnlijk de beste. Maar als het onderling slecht gaat, weinig nog zonder conflicten gedaan krijgt en persoonlijke irritaties een rol gaan spelen, dan is de kans groot dat het op een bepaald moment fout gaat.

Het is duidelijk dat in ieder geval het laatste half jaar de onderlinge verhoudingen in het kabinet zijn verslechterd. Tegelijkertijd stevent in ieder geval de PvdA af op een dramatische uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen. De ervaring leert dat na een hele slechte uitslag er bij een regeringspartij een interne dynamiek gaat ontstaan waardoor de stabiliteit van het kabinet (verder) wordt ondergraven.  In 1982 en in 2006 viel het kabinet binnen enkele maanden na de gemeenteraadsverkiezingen.

Stel dat je in de leiding van de PvdA zou zitten. En je beseft niet alleen dat het slecht gaat binnen de coalitie, maar ook dat na slechte verkiezingsuitslagen en alles wat er nog meer op het bordje ligt denkt dat het kabinet in de komende maanden onderuit gaat dan zou ik mijn knopen tellen en waarschijnlijk de strategie gaan volgen die de PvdA nu heel duidelijk volgt:  Of er wordt VOORAFGAAND de gemeenteraadsverkiezingen besloten dat onze wensen t.a.v. de missie in Uruzgan wordt ingewilligd of dit is het einde van het kabinet.

Cruciaal hierbij is het woord “VOORAFGAAND”.  Op drie manieren zou het PvdA hier namelijk voordeel van kunnen hebben:

1. De breuk komt op een punt waar het grootste deel van de kiezers met enige sympathie voor de PvdA achter staat (weg uit Uruzgan).
2. Door deze breuk heel kort voor de gemeenteraadsverkiezingen zullen die verkiezingen door die breuk worden overschaduwd en voor een deel een soort referendum daarover worden. En dan is de kans niet gering dat de PvdA daar electoraal (wat) van profiteert.
3. In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen die dan waarschijnlijk in mei 2010 worden gehouden versterken de PvdA en Bos hun electorale positie. Men distantieert zich expliciet van het CDA en in dat krachtenveld zou Bos best eens wat linkse kiezers terug kunnen halen, zeker als we zien dat bij de recente debatten Kant en Pechtold het niet goed deden.

Als deze “mooie breuk”  inderdaad in de komende anderhalve week plaatsvindt dan zou de Gemeenteraadsverkiezingen best eens een hogere opkomst kunnen hebben dan normaal en een wat andere uitslag dan we tot nu toe dachten. En de Tweede Kamerverkiezingen (op 19 mei?) zouden wel eens fors kunnen gaan afwijken van de huidige peiling.

Het blijft dan echter onverlet dat daarmee de regeerkracht na die verkiezingen nog verder achteruit gaat dan nu het geval is. Ons systeem is fors uit het lood geslagen en dat lijkt na de volgende verkiezingen, waarbij de kans klein is dat er een krachtiger regering met drie partijen zal komen, nog erger te worden. Dan is het hoog tijd voor de invoering van een ander politiek systeem om ervoor te zorgen dat in de 21^e eeuw Nederland een politiek stelsel heeft dat krachtig en flexibel op de vele veranderingen in de wereld en in Nederland reageert. Zie hiervoor o.a. mijn stukken uit 2003.

Als door (één van) de drie regeringspartijen niet anders wordt besloten dan zijn de volgende verkiezingen voor de Tweede Kamer in mei 2011.  Als het kabinet valt of als er, wanneer Balkenende naar de EU overstapt, besloten wordt om verkiezingen te houden, dan zullen die er komen. Wettelijk is er dan een termijn van minstens anderhalve maand alvorens die verkiezingen worden gehouden. Felix Rottenberg geeft in zijn column in Het Parool aan dat hij vindt dat die verkiezingen in januari moeten worden gehouden als Balkenende inderdaad naar de EU gaat.

Anderen zeggen dat het begin maart gehouden zou kunnen worden, tegelijk met de Gemeenteraadsverkiezingen. Dat zou dan 14 maanden zijn voordat de verkiezingen normaal zouden worden gehouden en 3.5 jaar na de vorige verkiezingen (22 november 2006).

Nu gaat mij het in dit weblog niet om aan te geven wanneer ik vind dat die verkiezingen gehouden zouden moeten worden, maar wel om een aantal veronderstellingen over de mogelijke consequenties te bespreken.

Op dit moment staan CDA en PvdA er in de peilingen slecht voor.  Beide partijen verliezen tussen de 15 en 20 zetels. Op basis daarvan wordt vaak gesteld dat het voor beide partijen beter is om tot mei 2011 te wachten.

Maar dan gaat men er wel van uit dat de ontwikkelingen in de komen 18 maanden de electorale situatie voor PvdA en CDA verbetert, wat ik waag te betwijfelen. Met name de besluitvorming rondom de conclusies van de 20 ambtelijke commissies en de begroting voor 2011 lijken me niet veel aanknopingspunten te geven voor een snel stijgend enthousiasme voor CDA of PvdA (nog los van de vraag of die twee partijen dan gemakkelijk op een lijn zullen komen).

Wat velen niet beseffen is dat de Nederlanders alle verkiezingen buiten die van de Tweede Kamer vaak gebruiken om met bepaalde partijen af te rekenen, omdat ze het in hun ogen niet goed hebben gedaan. PvdA had dat bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1994 (na Kok en de WAO-ingrepen),  het CDA had dat bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2006. Maar bij Tweede Kamerverkiezingen speelt bij de kiezer de toekomst een belangrijkere rol. Welke regering wil men en welke premier. Voor een deel zit daar natuurlijk het oordeel over het verleden ingebakken, maar als het, zoals in 2003 en 2006 gaat om de keuze van wie de premier moet worden dan speelt dat een rol bij de partijkeuze.

De gemeenteraadsverkiezingen van 2010 zal zo’n “afrekenmoment” worden. Met name zullen we dan zien dat de PvdA het (erg) slecht zal doen. De recente relatief gunstige peiling van de PvdA in Den Haag (22%) deze week komt met name door de sterke positie van die partij blijkbaar onder allochtone kiezers (Volgens TNS Nipo stemt de helft van hen op de PvdA). Maar dat geeft al aan dat de PvdA onder de autochtone kiezers aldaar er slecht voor staat (rond de 13%).

 Maar als Balkenende naar de EU gaat en Verhagen wordt (al dan niet tijdelijk) zijn opvolger, dan verandert dit de electorale balans nogal. Als Verhagen premier kan blijven tot aan de verkiezingen in 2011 dan zou het kunnen zijn dat hij als lijsttrekker van het CDA de electorale premierbonus krijgt, die Balkenende dan niet of minder zou gekregen hebben als hij dan nog lijsttrekker is/was.

Als de verkiezingen voor de Tweede Kamer echter eerder worden gehouden dan gaan er een aantal factoren door elkaar heen spelen:

-        “Wie wordt de premier?” zal een dominante vraag worden met een aantal nieuwe kandidaten (Verhagen, de kandidaat van D66, Wilders en wellicht ook nog Cohen en/of Kroes). Hoe eerder die verkiezingen worden gehouden hoe groter de kans is dat het vooral de strijd tussen Verhagen en Bos zal worden.

-        “Gaat u al dan niet regeren met Wilders?”, zal een de veelgestelde vraag worden aan Verhagen, waarbij welk antwoord hij ook zal geven, het forse electorale gevolgen zal kunnen hebben. “Nee” kost hem kiezers aan de VVD.  “Sluit het niet uit” kost hem kiezers aan D66 en ChristenUnie.

-        “Welke ingrijpende bezuinigingsmaatregelen zullen er genomen gaan worden?” zal een belangrijke vraag zijn die de kiezers beantwoord willen horen. Hoe later die verkiezingen zijn hoe groter de kans is dat de resultaten van de ambtelijke werkgroepen bekend is en (na de zomer van 2010) ook wat de afzonderlijke partijen ervan vinden.

Mochten de Tweede Kamerverkiezingen in januari a.s. zijn dan zal de afrekening van de Gemeenteraadsverkiezingen nog niet geweest zijn. Omdat echter de insteek van de aanstaande premier hoog is en het ook inhoudelijk om belangrijke (bezuinigings-)keuzes gaat zou het wel eens zo kunnen zijn dat PvdA en CDA het dan duidelijk beter zal doen dan op dit moment in de peilingen. Een verkiezing in januari zou als bijeffect voor de PvdA ook het voordeel kunnen hebben dat bij de gemeenteraadsverkiezingen het resultaat duidelijk hoger zal zijn dan als de PvdA geen nieuwe verkiezingen op kort termijn wenst.

Mochten de Tweede Kamerverkiezingen gelijk zijn met de gemeenteraadsverkiezingen dan zal enerzijds de opkomst voor die gemeenteraadsverkiezingen aanzienlijk hoger zijn dan de laatste keren (zo’n 20% hoger). In dat geval acht ik de kans groot dat er veel sprake zal zijn van een “split vote”. Landelijk stemt men dan anders dan lokaal. Ook dat zou best eens voordelig kunnen zijn  voor de landelijke uitslag van PvdA en CDA. Maar ook zal het resultaat in de gemeenten anders worden door die hogere opkomst.

Verkiezingen in mei 2010 zorgen ervoor dat de “afrekening” al achter de rug is en –zeker als de 20 commissies in maart hun rapport hebben uitgebracht- volledig in het teken staan van de maatregelen voor de toekomst. Ook dan zal de premierkeuze en de mogelijke regeringscombinatie een dominante rol spelen bij het afwegingsproces voor de kiezer.

Ten slotte zullen de regeringspartijen bij hun afwegingsproces bij een mogelijke overstap van Balkenende mee in beschouwing nemen hoe groot de kans is dat de regering met Verhagen als premier en de belangrijke keuzes die de volgende zomer gemaakt moeten worden, tot mei 2011 overeind blijft.

Welke keuzes er ook worden gemaakt, zeker is dat een overstap van Balkenende naar Europa, de electorale situatie in Nederland op den duur ingrijpend zal kunnen doen veranderen.  (Na de verkiezingen van 1982, waarna iedereen dacht dat Van Agt weer de volgende premier zou worden, trok hij zich terug en werd Lubbers de premier. Als Van Agt dat niet gedaan zou hebben dan is het heel goed denkbaar dat het kabinet CDA+VVD onder zijn leiding dat tussen 1982 en 1986 regeerde hetzij 1986 niet gehaald zou hebben of de verkiezingen verloren. Nu won Lubbers die verkiezingen glansrijk en regeerde tot 1989 met de VVD.)

Een overstap van Balkenende naar Europa zou best eens een electoraal domino-effect kunnen hebben, met een eindresultaat dat heel anders is dan als Balkenende in Nederland blijft. Zelfs als hij voor de volgende verkiezingen niet de lijsttrekker wordt, maar Verhagen (maar dan zonder een tijd al als premier te hebben geopereerd).

Een premier Verhagen die de tijd krijgt om in ruim een jaar te laten zien wat hij als premier in zijn mars heeft zal op een andere manier de verkiezingen in gaan dan een lijsttrekker Verhagen, die slechts een korte tijd een interimrol heeft vervuld.

In Het Parool had een evaluatie gestaan van de gemeente over de kwaliteit van het werk in de stembureaus op 4 juni 2009. Het stembureau van De Rode Hoed was blijkbaar de slechtste en kreeg een reprimande in het rapport. Men had behoorlijk fout geteld en het proces verbaal stond vol fouten en had een taalgebruik waar, volgens het rapport, “zelfs ambtenaar Dorknoper het schaamrood naar de kaken had gejaagd.” 

Een voorzitter van een stembureau schreef daarover een ingezonden brief. Hij beschreef hoe hij als voorzitter van een stembureau twee verkiezingen met het rode potlood had meegemaakt en daarna een keer met de stemcomputer. Nu dus weer met het rode potlood.

Hij gaf aan dat dit keer een nieuwe aanpak was gevolgd. Er moest gebruik gemaakt worden van een negental verschillende formulieren. (bij voorbeeld formulier 55, lijst van ingehouden stempassen en volmachtbewijzendie niet voldoen aan de echtheidskenmerken). Ten slotte een proces-verbaal waarvan deze voorzitter meldt dat de tekst die er op stond dermate ontoegankelijk was dat hij tot drie keer toe heeft gebeld om uitleg te krijgen. Een uitleg die niet gegeven kon worden.

Gedurende de dag was het vrij druk. 1000 mensen hebben gestemd en de procedure kostte gemiddeld 1 minuut, zodat men 16 uur had te werken. De pauzes werden ingekort.

Bij het tellen na 21 uur ging het helemaal mis. De restvoorraad van de stembiljetten klopte. En de turfjes van de uitgegeven stembiljetten ook. Maar bij de andere formulieren klopte er helemaal niets. De voorzitter meldt dat om 23.30 uur twee leden van het stembureau huilend wegliepen. Oververmoeid na een dag werken (voor 7 uur begonnen) en gek van de administratieve rompslomp.

Gezien de vele problemen die er waren ontstaan leek het deze voorzitter een goed idee om de verantwoordelijke gemeentelijke dienst (DPG) voor te stellen om met een aantal voorzitters van stembureaus bij elkaar te komen voor een evaluatie. De voorzitter geeft aan dat dit blijkbaar de DPG geen goed idee leek, hij werd bijna onbeschoft te woord gestaan. “De instructies kwamen uit Den Haag en bij DPG noch Den Haag zat men te wachten op ervaringsgegevens”.

Duidelijke kan je het niet krijgen……

 Op veel manieren is zowel de uitslag zelf als de reacties vanuit de politiek karakteristiek voor de (electorale) stand van ons land.

-  De verregaande fragmentatie van ons politieke landschap, die de slagvaardigheid van ons bestuur nog verder zal aantasten. De grootste partij die maar 19,9% haalt bij een verkiezing is ongekend evenals 6 partijen tussen 11 en 20%.

-  Een daling van de drie partijen, die tot eind van de jaren tachtig zo’n 75 a 80% van de bevolking achter zich wist, tot nog minder dan 45%.

-  De snelle opkomst van een (relatief) nieuwe partij, die door de bestaande orde (politiek en media) vanaf het begin wordt beschimpt en onderschat.

-  En ten slotte de manier waarop verliezers de kiezers en/of zichzelf voor de gek houden ten aanzien van hun gejuich over hun resultaat. De VVD spande hiermee de kroon. Ze haalde het slechtste verkiezingsresultaat (tweede kamer, provincie, europees parlement en gemeente) sinds 1971, maar er werd gereageerd alsof dit resultaat het beste was….

Lees mijn volledige analyse:

de-landelijke-electorale-verhoudingen-in-het-licht-van-de-uitslag-van-ep2009

Als je aan burgers vraagt of ze gaan stemmen dan is het aandeel dat zegt op te komen altijd (veel) hoger dan werkelijk opkomt. Bij Tweede Kamerverkiezingen zegt dan ongever 90% te gaan opkomen (en die opkomst lag de laatste keer op 80%). Bij Gemeenteraadsverkiezingen zegt 75% op te komen, terwijl in werkelijkheid dan rond de 60% opkomt. Bij de Provinciale Statenverkiezingen zijn die cijfers allebei nog weer lager.

Bij de voorlaatste Europese Parlementsverkiezingen was de opkomst 30%. De laatste keer was het 39% (een trend die overeenkwam met de andere verkiezingen waar sinds 2002 we een toename van de opkomst zagen). 

Volgens het AD heeft een onderzoek van Sampling Survey International laten zien dat 67% opkomt. (Feitelijk staat er “zegt op te komen”, maar dat wordt in het artikel vertaald als “gaat opkomen”). Een dergelijk percentage is LAGER dan in het verleden gezegd heeft bij Provinciale Statenverkiezingen op te komen, terwijl toen in werkelijkheid 46% opkwam!

Ook bij mijn onderzoek zegt rond de twee derde deel te gaan opkomen. Maar ik stel dan nog aanvullende vragen en vergelijk de antwoorden met die bij vorige verkiezingen en stel dan vast dat de echte opkomst beduidend lager zal zijn dan dat wat de mensen zelf aangeven. De kans is klein dat de opkomst in de buurt komt van die van de laatste Provinciale Statenverkiezingen. En de kans is groot dat die opkomst ergens in de buurt van de percentages komt van de vorige twee keer verkiezingen voor het Europees Parlement (dus tussen de 30 en 40%). Maar juist omdat de ervaring leert dat beduidend meer mensen zeggen op te komen dan ze in werkelijkheid doen kan die opkomst niet met enige nauwkeurigheid worden voorspeld.

Een ding is zeker. (En dat is de les die media en onderzoekers geleerd zouden horen te hebben uit de ervaringen met opkomstonderzoeken in de afgelopen 30 jaar). Een opkomst van 67% wordt het niet, verre van dat.

En als je dat dan als onderzoekbureau op deze manier presenteert als blijkbaar nu in het AD, en het AD erover schrijft zoals ze vanmorgen hebben gedaan, dan  word ik er eigenlijk moedeloos van.

De uitslag van de verkiezingen voor het Europees Parlement in Nederland vergeleken met de Tweede Kamerverkiezingen, wordt veel sterker bepaald door de lage opkomst dan het verschil in insteek tussen deze twee verkiezingen. In  1994 waren bij voorbeeld binnen een maand zowel de Tweede Kamerverkiezingen als die voor het Europees Parlement. Bij de eerste verkiezingen was de opkomst 79% en bij de tweede verkiezingen 35%. Het CDA scoorde bij die Europese Parlementverkiezingen bijna 5% meer en de PvdA 4% minder dan een maand ervoor toen de opkomst meer dan 2 keer zo groot was. In 2004, bij een opkomst van bijna 40%, haalde het CDA bij de Europese Parlementsverkiezingen ook beduidend meer dan in de peilingen van  dat moment en de PvdA minder.

De combinatie ChristenUnie/SGP (een electoraat dat altijd goed opkomt) haalde bij de drie laatste verkiezingen van het Europees Parlement iedere keer circa 3% meer dan in de peilingen voor de Tweede Kamer van dat moment.

Soms zien we bij de Europese Parlementsverkiezingen een specifieke partij, die het door- bijzondere omstandigheden- veel beter of slechter doet dan bij de Tweede Kamerverkiezingen. In 2004 haalde de nieuwe partij “Europa Transparant” van Van Buitenen 7%. En Partij voor de Dieren, die in 2003 nog geen 0.5% had gehaald bij de Tweede Kamerverkiezingen scoorde voor Europa in 2004 3%, bijna 1 zetel.

Opkomst is altijd moeilijk te voorspellen, omdat mensen bij peilingen altijd meer aangeven op te komen dan ze in werkelijkheid doen. Dat geldt zeker voor die verkiezingen waar de opkomst beduidend lager is dan bij de Tweede Kamer verkiezingen. In 1999 was de opkomst voor het Europees Parlement het laagst: 30%. Vijf jaar later bijna 10% meer, een trend die we ook zagen bij de andere verkiezingen sinds 2002 waar de opkomst hoger was dan in de jaren negentig.

Zien we de peilingen van dit moment dan is het -wederom- moeilijk om de opkomst in te schatten. Op dit moment lijkt het erop dat de opkomst van de 40% van 5 jaar geleden niet gehaald zal worden. Veel mensen vinden het Europees Parlement een “ver-van-mijn-bed-show”, nog los van de discussie over de EU zelf.  Wel kan het zo zijn dat bij de nationale Nederlandse politieke discussies de komende 10 dagen zich iets heftigs voordoet, waardoor kiezers een sterkere behoefte hebben zich via de verkiezingen van 4 juni a.s. te uiten, maar dan over de Nederlandse politieke situatie, dan ze nu aangeven.

Bij een opkomst in de buurt van de 35%  zal het verschil in opkomst tussen (potentiële) kiezers van de verschillende partijen  wederom een grote invloed hebben op de uitslag.  CDA,  Groen Links, ChristenUnie/SGP en Partij voor de Dieren zullen daarvan het meest profiteren. PvdA en SP het minst. Het grote vraagteken is de PVV.  Die kiezers van deze partij hebben enerzijds weinig op met het Europees Parlement, maar anderzijds hebben ze wel de behoefte om hun steun voor Wilders/de PVV in Nederland via deze verkiezingen te uiten. Welke van de twee krachten op 4 juni de doorslag geeft is nu nog niet duidelijk.

In ons onderzoek is ook bepaald wat kiezers, die wel opkomen gaan stemmen, in relatie tot hun voorkeur voor hun huidige keuze voor de Tweede Kamerverkiezingen. 82% stemt dan hetzelfde en 18% een andere partij.  De partij die het meest last heeft van dit patroon is D66. Slechts 75% van de “Nederlandse kiezers” van D66 van dit moment geeft aan voor Europa ook D66 te zullen kiezen.  Bij de SP is dat percentage 77%.   De PvdA en Groen Links scoort daarentegen rond de 90%. En het hoogst scoort de PVV met 95%.  Dus als een kiezer die nu bij de peilingen voor de Tweede Kamer zegt PVV te zullen stemmen op 4 juni a.s. opkomt dan zal hij in 95% van de gevallen PVV stemmen.

Op basis van deze twee patronen is aan te geven wat de uitslag op 4 juni kan worden, als de komende 10 dagen weinig verandert. Belangrijk is daarbij echter te beseffen dat bij een verkiezing waar iedere 4% 1 zetel betekent (terwijl dat bij de Tweede Kamerverkiezingen 0.67% is) de restzeteltoewijzing de uitslag vreemd kan beïnvloeden[1]:

-        Het CDA (7 zetels in 2004) zal bij deze verkiezingen wederom duidelijk beter doen dan in de peilingen voor de Tweede Kamer (nu circa 20%).  Gezien het systeem van restzetels dat bij deze verkiezingen zeer voordelig werkt voor de grootste partij lijkt 6 zetels goed haalbaar voor het CDA met een kans op 7.

-        De PvdA (7 zetels in 2004) doet het slecht bij de peilingen voor de landelijke verkiezingen (nu circa 16%). Omdat de PvdA ook last heeft van de lage opkomst lijkt 4 zetels het maximum te zijn, maar het kunnen er ook 3 worden. Omdat een aantal partijen dicht bij elkaar zullen eindigen kan het zijn dat de partij die daar het grootste van wordt wel de restzetel krijgt en de andere partijen niet.

-        De VVD (4 zetels in 2004) doet het slecht bij de landelijke peilingen (rond de 10%). 3 zetels lijkt de meest waarschijnlijke uitslag met een kleine kans op 4 en -bij een hoge opkomst van de PVV-kiezers- zelfs het risico dat het toch maar 2 zetels wordt.

-        De SP (2 zetels in 2004) staat ook ten opzichte van de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 op fors verlies (nu geeft 10% aan deze partij te stemmen). 2 zetels lijkt voor deze partij de meest waarschijnlijke uitkomst, maar het zou zelfs maar 1 zetel kunnen zijn.

-        Groen Links  (2 zetels in 2004) staat nu bij de peilingen op 7%. Deze partij doet het wel goed bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. 2 zetels lijkt zeker haalbaar met een kans op 1 zetel meer.

-        ChristenUnie/SGP (2 zetels in 2004) haalde in 2004 6%. Bij de lagere opkomst dan 2004 en de betere positie van de ChristenUnie in 2006 lijken 2 zetels goed haalbaar.

-        D66  (1 zetel in 2004) doet het met Pechtold heel goed bij de peilingen voor de Tweede Kamerverkiezingen (ruim 10%). Het lijkt er echter niet op dat die kracht ook zo vertaald wordt naar eenzelfde goede uitslag voor de Europese Parlementsverkiezingen. 2 zetels lijkt waarschijnlijker dan 3.

-        De Partij voor de Dieren zal het beter doen dan bij de Tweede Kamerverkiezingen (2%), hoewel de kans klein is dat de kiesdeler, 4%, gehaald wordt.

-        Ten slotte de PVV. Bij de landelijke peilingen scoort deze partij rond de 20%. Als de potentiële PVV-kiezer op 4 juni wel een signaal wil geven aan de Nederlandse politiek zou een score van 18% gehaald kunnen worden (hetgeen minstens 5 zetels betekent). Maar het zou ook kunnen zijn dat ze de inzet -het Europees Parlement- dermate onbelangrijk vinden dat ze relatief weinig opkomen en dan haalt de PVV 3 zetels. De laatste 10 dagen zullen daarvoor bepalend zijn.

In de laatste 10 dagen voor de verkiezingen is dus zeker nog wat te winnen en verliezen voor de verschillende partijen. Het effect daarvan zal dan merkbaar moeten zijn in een duidelijk hogere opkomst dan de maximaal 35% waar het nu op lijkt uit te komen.